Bài nhắc cái kết của vài truyện và phim nổi tiếng làm ví dụ, gồm cú lật của The Murder of Roger Ackroyd và The Gift of the Magi; nếu chưa đọc, nên để dành.
Một plot twist công bằng là cú lật mà mọi manh mối dẫn tới nó đã được đặt sẵn trước mắt người đọc, chỉ là được đặt ở chỗ họ không để ý hoặc được khoác một nghĩa khác. Phép thử đơn giản: người đọc không đoán ra ở lần đầu, nhưng đọc lại lần hai thì thấy cú lật là điều duy nhất có thể xảy ra. Cú lật gian lận thì ngược lại: nó dựa vào thông tin bị giấu hẳn, hoặc vào một nhân vật xuất hiện ở trang cuối, nên đọc lại chỉ thấy bị lừa.
Phần dưới bàn cách gài manh mối, những cách che mắt người đọc mà không nói dối, một bảng so sánh cú lật công bằng với cú lật gian lận, và quy trình dựng một cú lật từ dưới lên.
Cú lật làm được gì mà kết bình thường không làm được
Một cái kết thường trả lời câu hỏi của truyện. Một cú lật làm thêm một việc: nó buộc người đọc nhìn lại tất cả những gì đã đọc theo một nghĩa khác. Vì thế cú lật hay không phải là cú lật gây sốc nhất, mà là cú lật làm những trang trước đó sáng lên theo cách mới. Người đọc gấp sách lại và muốn lật ngay về chương đầu.
The Gift of the Magi của O. Henry là ví dụ gọn gàng. Della bán mái tóc dài để mua sợi dây đeo cho chiếc đồng hồ quý của chồng; Jim bán chiếc đồng hồ để mua bộ lược cho mái tóc của vợ. Cú lật không có gì hồi hộp, nhưng nó khiến cả truyện, vốn tưởng chỉ kể chuyện nghèo, hoá thành chuyện hai người yêu nhau tới mức hy sinh đúng thứ người kia muốn tặng mình. Mọi chi tiết đều đã được kể từ trước: mái tóc được tả kỹ, chiếc đồng hồ được nhắc rõ là báu vật của Jim.
Điều đáng học là O. Henry không giấu gì. Ông nói thẳng hai món quý nhất của hai vợ chồng là gì ngay từ đầu. Người đọc chỉ không nghĩ tới việc cả hai cùng bán đi một lúc. Cú lật đến từ việc ghép hai sự thật đã biết, chứ không từ một sự thật mới.
Năm cách che mắt người đọc mà không nói dối
Đặt manh mối giữa một chuỗi chi tiết khác. Một đồ vật quan trọng được tả cùng ba bốn đồ vật vô hại trong căn phòng. Người đọc thấy hết, nhưng không biết cái nào đáng nhớ.
Cho manh mối xuất hiện lúc cảm xúc đang dâng cao. Khi người đọc đang lo cho nhân vật, họ đọc lướt những chi tiết bên lề. Đó là chỗ tốt nhất để đặt một manh mối.
Khoác cho manh mối một nghĩa khác. Truyện ngắn The Lottery của Shirley Jackson mở đầu bằng cảnh lũ trẻ trong làng nhặt đá chất thành đống. Lần đầu đọc, đó chỉ là trò nghịch của trẻ con. Đến cảnh cuối, khi người được chọn trong cuộc bốc thăm bị cả làng ném đá, chi tiết ấy mang một nghĩa lạnh người.
Để người kể chuyện nói thật nhưng không nói hết. Trong The Murder of Roger Ackroyd của Agatha Christie, người kể chuyện là bác sĩ Sheppard, và cú lật là chính ông là hung thủ. Ông không nói dối trong lời kể, chỉ lướt qua vài khoảng thời gian. Cú lật này từng bị một số người chê là chơi xấu, nhưng nhiều người khác chỉ ra rằng manh mối đều có mặt.
Cho người đọc một nghi phạm dễ đoán. Một nhân vật quá đáng ngờ kéo sự chú ý đi, trong khi câu trả lời thật nằm ở chỗ khác. Mồi nhử phải có lý do riêng để đáng ngờ, không chỉ là bù nhìn.
Cú lật công bằng và cú lật gian lận
Đặt hai loại cạnh nhau sẽ thấy ranh giới không nằm ở độ bất ngờ mà ở cách thông tin được trao cho người đọc:
| Tiêu chí | Công bằng | Gian lận |
|---|---|---|
| Manh mối | Có mặt trên trang, đọc lại tìm thấy | Bị giấu hẳn hoặc chỉ được kể ra sau cú lật |
| Người kể chuyện | Có thể không nói hết, nhưng không bịa sự kiện | Kể ra điều không hề xảy ra mà không có lý do trong truyện |
| Nhân vật then chốt | Đã xuất hiện từ sớm | Xuất hiện lần đầu ở trang cuối |
| Cảm giác khi đọc lại | Thấy hay hơn, thấy chi tiết mới | Thấy nhiều cảnh vô lý, mâu thuẫn |
| Vai trò của cú lật | Làm sáng chủ đề của cả truyện | Chỉ để gây sốc, đổi xong chủ đề không đổi |
Giới viết truyện trinh thám từ đầu thế kỷ hai mươi đã bàn chuyện này rất kỹ. Nhà văn Ronald Knox từng đưa ra một bộ mười luật cho truyện trinh thám, trong đó có luật hung thủ phải được nhắc tới từ sớm. Các luật ấy giờ được đọc nửa đùa nửa thật, nhưng tinh thần vẫn đúng: người đọc phải có cơ hội đoán ra.
Dựng một cú lật từ dưới lên
Cú lật hiếm khi viết từ trên xuống, tức viết truyện trước rồi nghĩ cú lật sau. Cách chắc tay hơn là bắt đầu từ cú lật rồi đi ngược:
- Viết sự thật ở cuối truyện thành một câu: điều gì thật sự đã xảy ra, ai thật sự là ai.
- Viết điều người đọc sẽ tin trong suốt truyện thành một câu khác. Khoảng cách giữa hai câu này chính là cú lật.
- Liệt kê ba đến năm sự thật nhỏ cần có để câu thứ nhất đứng vững. Mỗi sự thật nhỏ là một manh mối phải đặt vào truyện.
- Với mỗi manh mối, chọn một cách che trong năm cách ở trên. Đừng dùng một cách cho tất cả.
- Viết truyện theo góc nhìn của câu thứ hai, đặt manh mối vào đúng chỗ đã chọn.
- Viết xong, đọc lại một lượt chỉ theo góc nhìn của câu thứ nhất, kiểm xem có cảnh nào mâu thuẫn với sự thật không.
Ví dụ giả định: truyện về một gia đình chờ người con trai đi xa trở về dự giỗ ông. Người đọc tin rằng người con chưa về vì kẹt việc. Sự thật là anh đã về từ chiều, đứng ngoài cổng mà không dám vào vì món nợ cũ với cha. Manh mối: chiếc xe máy lạ đỗ đầu ngõ được nhắc qua trong lời kể của người hàng xóm; con chó trong nhà sủa về phía cổng rồi lại vẫy đuôi; bà mẹ bày thêm một cái bát mà không giải thích. Ba chi tiết nhỏ, mỗi cái được che theo một cách.
Phép thử đọc lại lần hai và chỗ đặt cú lật
Sau khi xong bản thảo, đưa cho một người đọc chưa biết gì. Nếu họ đoán ra cú lật trước nửa truyện, manh mối đang quá lộ, thường vì đặt quá gần nhau hoặc được tả quá kỹ. Nếu họ không đoán ra và khi đọc tới cú lật phản ứng là bực bội, hỏi họ chỗ nào thấy vô lý. Nếu họ không đoán ra và muốn lật lại các trang trước, cú lật đang làm đúng việc.
Một bộ phim hay được nhắc như ví dụ của phép thử này là The Sixth Sense, nơi khán giả xem lần hai thấy hầu như mọi cảnh đều đã báo trước cú lật. Đó là mức cần nhắm tới: lần hai thấy mới, không thấy hổng.
Còn chỗ đặt cú lật, không phải lúc nào cũng là trang cuối. Murder on the Orient Express của Agatha Christie đặt lời giải, rằng cả nhóm hành khách cùng gây án, ở cao trào, rồi dành vài trang sau đó cho việc Poirot đưa ra hai lời giải và để người khác chọn sẽ trình bày lời giải nào với cảnh sát. Lựa chọn ấy mới là cái kết thật, cú lật chỉ là cánh cửa dẫn tới nó. Cho người đọc vài nhịp thở sau cú lật thường tốt hơn cắt ngay, vì họ cần thời gian để nhìn lại câu chuyện.
Cú lật trong kịch bản phim: hình ảnh cũng là manh mối
Máy quay không nói dối, nhưng chọn chỗ nhìn. Trong truyện, người kể chuyện quyết định kể gì. Trong phim, khung hình quyết định cho thấy gì. Một cú lật công bằng trên màn ảnh là cú lật mà các cảnh then chốt, xem lại, không có hình ảnh nào trái với sự thật; chúng chỉ được cắt để khán giả hiểu theo một nghĩa khác.
Ai nói với ai là manh mối quý nhất. Người viết kịch bản có thể gài cú lật chỉ bằng việc chọn nhân vật nào đáp lời nhân vật nào. Khán giả hiếm khi để ý một người trong cảnh chưa hề được ai khác trả lời trực tiếp, cho tới khi cú lật buộc họ nhớ lại.
Chi tiết âm thanh và đồ vật lặp lại. Một tiếng chuông, một món đồ được đưa qua tay nhiều người, một bài hát vang lên ở hai thời điểm. Đồ vật lặp lại là chỗ dễ đặt manh mối vì khán giả quen coi nó là bối cảnh.
Ghi chú cho người viết kịch bản. Khi viết, ghi riêng một danh sách những cảnh chứa manh mối và cách mỗi cảnh che nó. Đạo diễn và người dựng phim cần danh sách này, vì một nhát cắt vô tình có thể xoá mất manh mối duy nhất của cả bộ phim.
Những cú lật hay bị chê và điểm chung của chúng
Khi người đọc và người xem than một cú lật là gượng, lời than thường rơi vào ba nhóm. Nhóm thứ nhất: nhân vật hành xử vô lý trong suốt truyện chỉ để cú lật đứng được, ví dụ một người biết sự thật mà không có lý do gì để giấu vẫn im lặng suốt hai trăm trang. Nhóm thứ hai: cú lật đến từ thông tin chưa từng có trên trang, như một người anh em sinh đôi chưa ai nhắc tới. Nhóm thứ ba: cú lật đứng được về logic nhưng không làm đổi nghĩa của câu chuyện, lật xong mà chủ đề vẫn y nguyên, nên người ta thấy nó chỉ là màn ảo thuật.
Điểm chung của cả ba nhóm là người viết đã nghĩ về cú lật như một món quà bất ngờ trao cho người đọc ở cuối, thay vì như một cách nhìn lại toàn bộ câu chuyện. Khi viết, hãy hỏi: nếu người đọc biết cú lật ngay từ đầu, truyện của mình còn đáng đọc không? Một truyện có cú lật hay vẫn đáng đọc lần hai, vì lần hai người đọc thưởng thức cách nó được dựng. Một truyện chỉ sống nhờ cú lật thì đọc lần hai trống rỗng.
Câu hỏi thường gặp
Plot twist công bằng là gì?
Là cú lật mà mọi manh mối dẫn tới nó đã có mặt trên trang trước đó, người đọc có cơ hội đoán ra dù phần lớn không đoán. Khi đọc lại, họ tìm thấy các manh mối và thấy cú lật hợp lý, không thấy bị lừa.
Làm sao gài manh mối mà người đọc không đoán ra quá sớm?
Đặt manh mối giữa nhiều chi tiết vô hại, đặt nó vào lúc cảm xúc đang dâng cao, hoặc khoác cho nó một nghĩa khác ở lần đọc đầu. Dùng nhiều cách che khác nhau cho các manh mối, đừng giấu tất cả theo một kiểu.
Người kể chuyện giấu thông tin có phải là gian lận không?
Không hẳn. Người kể chuyện được phép không nói hết, như trong The Murder of Roger Ackroyd. Ranh giới là không bịa ra sự kiện không xảy ra mà truyện không có lý do gì cho việc đó. Cú lật của Christie vẫn bị tranh cãi chính vì nó đi sát ranh giới này.
Có nên dùng cú lật "tất cả chỉ là giấc mơ" không?
Hầu như không nên, vì nó xoá giá trị mọi việc đã xảy ra và người đọc thấy công theo dõi của mình bị bỏ phí. Nếu muốn dùng, giấc mơ phải có nghĩa với chủ đề và có manh mối từ trước, không chỉ là lối thoát khi bí.
Truyện ngắn có cần cú lật không?
Không bắt buộc. Nhiều truyện ngắn hay không có cú lật nào. Cú lật chỉ đáng có khi nó làm sáng chủ đề của truyện; thêm cú lật chỉ để gây bất ngờ thường làm truyện thấy rẻ đi.
Làm sao biết cú lật của mình đã đủ hay?
Đưa bản thảo cho người chưa biết gì. Nếu họ không đoán ra và muốn lật lại các trang trước để tìm manh mối, cú lật đang làm đúng việc. Nếu họ đoán ra sớm hoặc thấy vô lý, xem lại cách gài và cách che từng manh mối.