Bài có tiết lộ nội dung toàn bộ phim Princess Mononoke (Mononoke Hime, Công chúa Mononoke) của Miyazaki Hayao, kể cả đoạn kết; nếu chưa xem, nên để dành.
Cái kết của Princess Mononoke nói rằng không bên nào thắng: Thần Rừng chết, khu rừng cổ không quay về như cũ, thị trấn sắt của Eboshi bị phá, nhưng sự sống mọc lại trên đất trống và hai con người hai phía, Ashitaka và San, chọn sống tiếp mỗi người một nơi mà vẫn gặp nhau. Đó là một cái kết về chung sống trong khi vẫn bất đồng, không phải chuyện thiên nhiên hay con người chiến thắng.
Nhiều người xem lần đầu chờ một trận quyết chiến có kẻ thua người thắng, và rời rạp hơi hụt hẫng vì Miyazaki không cho điều đó. Xem kỹ, sự hụt hẫng ấy chính là thông điệp. Bài dưới đây kể lại đoạn kết theo từng bước, rồi đi qua những gì mỗi nhân vật nhận được và mất đi.
Đoạn kết diễn ra theo từng bước
Đoạn kết của Mononoke dồn nhiều sự kiện vào một khoảng ngắn, dễ rối. Theo đúng thứ tự phim kể:
- Thủ lĩnh lợn rừng Okkoto, bị thương nặng, hoá thành quỷ dữ như thần lợn Nago ở đầu phim. Sói mẹ Moro, cũng đang hấp hối, gắng sức cứu San ra khỏi thân thể đang biến dạng ấy.
- Thần Rừng tới, lấy đi sự sống của Okkoto và Moro. Khi Thần đang chuyển sang hình dạng khổng lồ đi đêm, Eboshi bắn rơi đầu Thần. Jigo và người của hắn mang chiếc đầu đi để dâng cho triều đình.
- Cái đầu của Moro, tưởng đã chết, bật lên cắn đứt một cánh tay của Eboshi. Ashitaka cứu bà khỏi bị kéo theo.
- Thân Thần Rừng không đầu biến thành một khối lỏng khổng lồ lan ra khắp nơi, chạm tới đâu cây cỏ chết tới đó, những tinh linh cây kodama rơi rụng. Thị trấn sắt bị phá tan.
- Ashitaka và San giành lại chiếc đầu, cùng nâng lên trả cho Thần. Thần nhận lại đầu rồi đổ xuống lúc mặt trời lên, một luồng gió lớn quét qua.
- Núi đồi trọc xanh trở lại bằng cỏ và hoa. Lời nguyền trên tay Ashitaka mờ đi gần hết. San nói cô yêu Ashitaka nhưng không thể tha thứ cho con người; Ashitaka nói anh sẽ sống ở thị trấn sắt và hai người sẽ gặp nhau.
- Eboshi, mất một tay, nói với dân của mình sẽ dựng lại một ngôi làng tốt hơn. Jigo ngồi giữa đống đổ nát, chịu thua. Cảnh cuối là một tinh linh kodama nhỏ hiện ra giữa đám cây non.
Chú ý thứ tự: cái chết của Thần Rừng xảy ra trước, sự hồi sinh xảy ra sau, và cả hai đều do cùng một sinh thể. Thần vừa cho sự sống vừa lấy đi sự sống, đã được phim cài từ cảnh Thần bước đi, hoa nở rồi héo dưới mỗi bước chân.
Rừng xanh lại nhưng không phải khu rừng cũ
Đây là chi tiết người xem lần đầu hay bỏ qua. Khi gió quét qua, cái mọc lên là cỏ và hoa trên đồi trọc, không phải những cây cổ thụ rậm rạp của khu rừng thiêng. San nói thẳng ra điều đó: dù đất đã xanh lại, đây không còn là khu rừng của Thần nữa, vì Thần đã chết.
Cách đọc phổ biến: thiên nhiên có sức hồi phục, nhưng thứ đã mất thì mất thật. Một khu rừng có thần ngự, có sói khổng lồ biết nói, có lợn rừng nghìn tuổi, không mọc lại được trong một buổi sáng. Thứ mọc lại là một thiên nhiên bình thường hơn, nhỏ hơn, thứ thiên nhiên sẽ sống cạnh con người từ đây. Thời của các vị thần trong rừng đã qua.
Ashitaka đáp lại San rằng Thần Rừng không chết, Thần là chính sự sống. Hai câu ấy không loại trừ nhau, và phim để cả hai cùng đứng. Kodama ở khung hình cuối nghiêng về phía Ashitaka một chút: sự sống của khu rừng vẫn còn đó, dù nhỏ bé. Nhưng chỉ có một tinh linh, trong khi đầu phim cả rừng đầy những sinh thể ấy. Cảnh cuối vừa an ủi vừa nhắc mất mát.
Mỗi nhân vật được gì, mất gì
Không ai rời đoạn kết nguyên vẹn. Đặt cạnh nhau, bạn thấy Miyazaki chia cái giá rất đều.
| Nhân vật | Mất | Còn lại |
|---|---|---|
| Ashitaka | Quê nhà phía đông, nơi anh không thể quay về | Lời nguyền được gỡ phần lớn, một chỗ đứng giữa hai phía |
| San | Sói mẹ Moro, khu rừng thiêng như cô từng biết | Hai anh em sói, khu rừng mới, Ashitaka |
| Eboshi | Một cánh tay, thị trấn sắt, quyền lực trên rừng | Dân của bà, những người bệnh và phụ nữ bà cưu mang, ý định dựng lại tốt hơn |
| Jigo | Chiếc đầu Thần Rừng và phần thưởng | Mạng sống, và sự chịu thua của một người chỉ biết toan tính |
| Thần Rừng | Thân xác, sự hiện diện | Sự sống lan ra trên đất trống |
Điểm đáng chú ý là Eboshi. Một bộ phim khác hẳn sẽ để bà chết như kẻ phản diện. Miyazaki để bà sống, mất tay và nhận ra phải làm khác. Những người bệnh được bà cưu mang và phụ nữ bà chuộc về là lý do bà không thể bị viết như kẻ ác đơn thuần, và cái kết giữ nguyên điều đó.
San và Ashitaka: vì sao không ở cùng nhau
Nhiều người xem muốn một cái kết lãng mạn trọn vẹn và thấy lạ khi hai nhân vật chia tay ngay sau khi cùng cứu thế giới. Nhưng lời San nói là chìa khoá: cô yêu Ashitaka mà vẫn không tha thứ được cho con người. Phim không ép cô đổi ý. Cô vẫn là đứa trẻ được sói nuôi, và lựa chọn của cô vẫn là rừng.
Ashitaka không đòi San phải đổi. Anh chọn sống ở thị trấn sắt, nghĩa là ở giữa, cạnh những người đang dựng lại. Hai người sẽ gặp nhau, nhưng mỗi người giữ chỗ của mình. Đây là một hình dung về quan hệ giữa người và thiên nhiên mà phim gợi ý: không hoà làm một, không tách hẳn, mà là hai bên gặp nhau ở ranh giới và tôn trọng nhau.
Một chi tiết nhỏ từ đầu phim trở lại ở đây: con dao pha lê Kaya, cô gái ở làng, trao cho Ashitaka khi anh ra đi, được anh tặng lại cho San giữa phim. Nhiều người đọc đó là lúc Ashitaka khép lại quá khứ ở quê nhà. Cách đọc này hợp lý vì anh biết mình không quay về được, nhưng phim không nói ra; đó vẫn là cách đọc, không phải điều phim khẳng định.
Phim nói gì về chủ đề con người và thiên nhiên
Princess Mononoke thường bị tóm gọn thành phim bảo vệ môi trường. Đoạn kết cho thấy phim phức tạp hơn thế. Thiên nhiên trong phim không hiền lành: lợn rừng mù quáng vì giận, sói căm ghét con người, Thần Rừng lấy mạng không phân biệt. Con người cũng không thuần xấu: thị trấn sắt là nơi những người bị xã hội gạt ra có việc làm và phẩm giá.
Lời nguyền là sợi chỉ nối từ đầu tới cuối. Nó sinh ra từ một viên đạn của thị trấn sắt găm vào thần lợn Nago, tức là từ cơn giận của thiên nhiên bị tổn thương. Ashitaka mang nó suốt phim, và nó dịu đi chỉ khi anh đứng ra trả chiếc đầu cho Thần, nghĩa là khi anh nhận phần trách nhiệm của con người. Vết sẹo mờ còn lại trên tay anh nhắc rằng thương tổn không biến mất hẳn.
Nếu thích kiểu kết không ai thắng hẳn này, bạn có thể xem Nausicaä of the Valley of the Wind của chính Miyazaki, nơi một nhân vật cũng đứng giữa con người và một thiên nhiên dữ dội. Đặt hai phim cạnh nhau, Mononoke là bản u tối và trưởng thành hơn.
Những chi tiết cài từ đầu phim
Đoạn kết của Mononoke trả lời những thứ đã đặt ra rất sớm. Xem lại lần hai với cái kết trong đầu, bạn sẽ nhận ra:
- Cảnh mở đầu với thần lợn Nago hoá quỷ: đó là hình ảnh báo trước số phận của Okkoto, và của cả Thần Rừng khi mất đầu. Cơn giận và nỗi đau biến sinh thể thành thứ lan ra giết chóc.
- Lời bà cụ tiên tri ở làng Ashitaka: bà bảo anh đi về phía tây để nhìn bằng con mắt không bị thù hận che mờ. Cả đoạn kết là lúc Ashitaka làm đúng điều đó, đứng giữa mà không chọn phe để ghét.
- Cảnh Thần Rừng bước đi lần đầu: cỏ hoa mọc lên rồi héo đi dưới mỗi bước chân. Đây là chìa khoá để hiểu vì sao cùng một sinh thể vừa giết vừa làm đất xanh trở lại.
- Cảnh Ashitaka bị bắn xuyên người giữa phim và được Thần Rừng chữa vết thương nhưng không gỡ lời nguyền: phim đã nói rõ từ đó rằng lời nguyền không phải thứ một phép màu đơn giản có thể xoá.
- Cách San xuất hiện lần đầu, miệng dính máu khi hút vết thương cho sói mẹ, nhìn Ashitaka như nhìn kẻ lạ: cô thuộc về rừng từ khung hình đầu tiên, nên lựa chọn ở lại rừng cuối phim không phải bất ngờ.
Những chi tiết này cho thấy đoạn kết không phải một cú lật, mà là chỗ hội tụ của mọi mạch đã chạy song song từ đầu. Đó cũng là lý do lần xem thứ hai thường thấy phim chặt chẽ hơn lần đầu.
Jigo và chiếc đầu: tầng thứ ba ít ai để ý
Người xem thường đọc Mononoke như cuộc giằng co hai phía, rừng và thị trấn sắt. Nhưng còn một phía thứ ba đứng sau: Jigo và những người làm việc cho triều đình, săn chiếc đầu Thần Rừng vì tin nó cho sự bất tử. Chính họ đẩy Eboshi tới hành động cuối cùng, chính họ khiêng chiếc đầu đi khi cả khu rừng đang chết.
Ở đoạn kết, Jigo không bị trừng phạt theo kiểu kẻ xấu. Hắn ngồi giữa đống đổ nát, chịu thua, và phim để hắn đi tiếp. Cách đọc phổ biến: những người muốn chiếm đoạt thiên nhiên từ xa, không sống cạnh nó, là những người dễ thoát nhất khi mọi thứ sụp đổ. Thị trấn sắt và khu rừng trả giá, còn kẻ đặt hàng thì không. Phim không nói thẳng điều này, nhưng cách Miyazaki để Jigo rời khỏi khung hình gần như vô sự là một chi tiết đáng nghĩ, và nó làm cái kết bớt giống truyện cổ tích hơn.
Câu hỏi thường gặp
Thần Rừng có chết thật trong Princess Mononoke không?
Theo những gì phim cho thấy, Thần Rừng gục xuống sau khi nhận lại đầu và không xuất hiện nữa. San nói Thần đã chết, Ashitaka nói Thần là chính sự sống và vẫn còn. Phim để cả hai cách hiểu cùng đứng, và kodama ở cảnh cuối nghiêng về phía Ashitaka.
Vì sao San và Ashitaka không sống cùng nhau?
San yêu Ashitaka nhưng không tha thứ được cho con người nên chọn ở lại rừng. Ashitaka chọn sống ở thị trấn sắt và hứa hai người sẽ gặp nhau. Cái kết cho thấy một quan hệ tôn trọng khác biệt thay vì bắt một bên phải đổi.
Lời nguyền trên tay Ashitaka có được gỡ không?
Sau khi Thần Rừng nhận lại đầu và luồng gió quét qua, vết nguyền trên tay Ashitaka mờ đi gần hết, chỉ còn dấu vết nhạt. Cách đọc phổ biến là anh được giải nguyền nhưng thương tổn vẫn để lại vết, như mối quan hệ giữa người và rừng.
Eboshi là người tốt hay kẻ xấu?
Phim không xếp bà vào bên nào. Eboshi phá rừng và bắn Thần Rừng, nhưng cũng cưu mang những người bệnh và chuộc những phụ nữ bị bán. Ở cuối phim bà mất một tay và nói sẽ dựng lại một ngôi làng tốt hơn.
Kodama xuất hiện ở cảnh cuối có ý nghĩa gì?
Một tinh linh cây nhỏ hiện ra giữa đám cây non cho thấy sự sống của khu rừng vẫn còn sau khi Thần Rừng gục xuống. Nhưng chỉ có một, trong khi đầu phim cả rừng đầy kodama, nên cảnh này vừa là hy vọng vừa là lời nhắc về những gì đã mất.
Ai thắng trong Princess Mononoke?
Không ai thắng theo nghĩa thông thường. Rừng thiêng mất Thần, thị trấn sắt bị phá, Jigo mất chiếc đầu. Cái kết dành cho những người chọn sống tiếp cạnh nhau, và đó là điều phim muốn nói hơn là chuyện bên nào chiến thắng.