Bài nhắc cái kết của vài tác phẩm kinh điển làm ví dụ, kể ngắn.
Muốn tránh kiểu cứu nguy từ trời rơi xuống, nên để nút thắt được gỡ bằng lựa chọn và hành động của chính nhân vật, dựa vào những thứ đã có mặt trong truyện từ trước nửa truyện: một kỹ năng, một đồ vật, một người, một bí mật. Nếu một lực bên ngoài buộc phải can thiệp, nó cần được gài sớm và nhân vật phải trả giá hoặc phải tự mở đường cho nó. Người đọc chấp nhận gần như mọi cách gỡ, trừ cách khiến họ thấy mọi cố gắng của nhân vật trước đó là vô ích.
Phần dưới nói ngắn về gốc của lối cứu nguy này, cách nhận ra nó trong bản thảo của chính mình, ba cách sửa hay dùng, và những trường hợp sự cứu nguy từ ngoài vẫn đứng được vì người viết có chủ ý.
Gốc của lối cứu nguy từ trời rơi xuống
Cụm từ Latin deus ex machina, thường dịch là thần từ cỗ máy, xuất phát từ sân khấu Hy Lạp cổ: ở một số vở bi kịch, khi các nhân vật đã rối tới mức không lối ra, một diễn viên đóng vai thần được cần trục hạ xuống sân khấu và phân xử mọi chuyện. Euripides hay dùng cách này. Trong Medea, sau khi gây ra thảm kịch, Medea thoát đi trên cỗ xe do thần Mặt Trời gửi tới. Aristotle, khi bàn về bi kịch, đã chê kiểu gỡ nút như vậy và cho rằng cách gỡ nên nảy ra từ chính diễn biến câu chuyện, ông còn nêu đích danh Medea làm ví dụ.
Từ đó cụm từ được dùng cho mọi cách gỡ nút bằng một lực không được chuẩn bị: người thân giàu có bỗng xuất hiện, một tai nạn đúng lúc loại kẻ xấu, một năng lực chưa từng được nhắc tới bỗng thức tỉnh. Bài nền về các kiểu cái kết bàn kỹ khái niệm này; ở đây ta tập trung vào câu hỏi của người viết: làm sao để bản thảo của mình không rơi vào nó.
Điều đáng nhớ là vấn đề không nằm ở việc có người giúp. Nhân vật được giúp là chuyện bình thường trong đời và trong truyện. Vấn đề nằm ở chỗ sự giúp đỡ ấy không được chuẩn bị và không đòi nhân vật làm gì, nên người đọc thấy những gì nhân vật trải qua trước đó không còn nghĩa lý.
Nhận ra lối cứu nguy trong bản thảo của mình
Người viết thường không thấy lỗi này khi đang viết, vì lúc ấy nó giải quyết đúng cái khó mình đang bí. Đọc lại cao trào với các câu hỏi sau:
- Thứ gỡ nút thắt có xuất hiện trên trang trước khi truyện đi được nửa đường không?
- Nhân vật chính có làm gì để thứ đó xảy ra, hay chỉ đứng chờ?
- Nếu bỏ đi thứ đó, nhân vật có còn cách nào khác không? Nếu không, bạn đã dồn nhân vật vào chân tường rồi cứu họ ra bằng tay người viết.
- Thứ đó có gây hậu quả gì cho nhân vật không, hay mọi thứ được giải quyết sạch sẽ, miễn phí?
- Người đọc thử có hỏi câu kiểu ủa, sao tự nhiên lại… không?
Một dấu hiệu khác, ít ai để ý: bạn thấy mình phải viết thêm một đoạn ngắn giải thích vì sao lực cứu nguy có mặt đúng lúc ấy. Nếu sự có mặt của nó cần được biện hộ ngay tại chỗ, thường là vì nó chưa được gài từ trước.
Ba cách sửa hay dùng
Gài sớm, thật sớm. Thứ sẽ gỡ nút thắt phải xuất hiện ở nửa đầu truyện, tốt nhất là trong một cảnh mà người đọc nghĩ nó chỉ là chi tiết bên lề. Đây là ý của nguyên tắc thường gọi là súng của Chekhov: điều được đưa lên trang phải có việc về sau, và ngược lại, điều có việc về sau phải được đưa lên trang từ trước. Ví dụ giả định: nếu ở cao trào cô giáo cứu được lũ trẻ khỏi lũ nhờ biết bơi, thì ở chương hai nên có cảnh cô ra sông bơi mỗi sáng mà không ai để ý.
Đổi người giải cứu thành nhân vật chính. Nếu đồng đội tới cứu đúng lúc, hãy cho nhân vật chính là người đã gọi họ, đã để lại dấu vết cho họ tìm, hay đã cứu họ ở một chương trước nên giờ họ quay lại trả ơn. Lực cứu nguy giữ nguyên, nhưng nó trở thành kết quả của lựa chọn của nhân vật.
Bắt sự giúp đỡ phải có giá. Nếu không thể tránh một sự can thiệp từ ngoài, cho nó đi kèm cái giá: nhân vật được cứu nhưng phải từ bỏ điều gì đó, phải chịu ơn kẻ mình ghét, phải nói ra bí mật đã giấu. Cái giá biến sự may mắn thành một lựa chọn khó.
Hoặc, đơn giản hơn, đừng dồn nhân vật quá đà. Đôi khi lỗi không nằm ở cách gỡ mà ở chỗ người viết đã thắt nút chặt tới mức không ai gỡ nổi. Nới một mối ở chương trước, để lại cho nhân vật một lối ra hẹp nhưng có thật, thường dễ hơn nhiều so với tìm cách cứu họ ở trang cuối.
Khi sự cứu nguy từ ngoài vẫn đứng được
Có những tác phẩm dùng lực từ ngoài một cách có chủ ý, và người đọc chấp nhận vì nó mang nghĩa. Vài trường hợp hay được nhắc:
| Tác phẩm | Lực từ ngoài | Vì sao nhiều người vẫn thấy đứng được |
|---|---|---|
| Tartuffe của Molière | Một sĩ quan của nhà vua tới bắt kẻ lừa đảo Tartuffe đúng lúc gia đình sắp mất hết | Nhiều người đọc nó như một cái kết cố ý khiên cưỡng, cho thấy trong thế giới ấy chỉ quyền lực tối cao mới chặn được kẻ đạo đức giả |
| Lord of the Flies của William Golding | Một sĩ quan hải quân xuất hiện trên đảo đúng lúc bọn trẻ đang săn đuổi Ralph | Người cứu là người lớn từ một thế giới cũng đang có chiến tranh, nên sự cứu nguy mang vị chua chát hơn là giải thoát |
| The War of the Worlds của H. G. Wells | Những kẻ xâm lăng từ sao Hoả chết vì vi khuẩn trên Trái Đất | Bị tranh cãi; người bênh cho rằng nó hợp với ý tưởng con người nhỏ bé, sự sống trên Trái Đất mới là thứ tự vệ |
Điểm chung: lực từ ngoài ở đây nói điều gì đó về chủ đề của tác phẩm, chứ không chỉ là lối thoát kỹ thuật. Nếu bạn muốn dùng cách này, hãy tự hỏi sự can thiệp ấy nói gì về thế giới trong truyện của mình. Nếu không trả lời được, nhiều khả năng nó chỉ là lối thoát. Ở chiều ngược lại, The Lord of the Rings của Tolkien cho thấy dù người viết có gài, người đọc vẫn có thể hỏi mãi về những đại bàng: vì sao chúng không chở đoàn người bay thẳng tới đích từ đầu.
Khi nút thắt thật sự không gỡ được
Có những truyện mà khi bỏ đi mọi lối cứu nguy, người viết thấy nhân vật không còn đường thoát. Đó không phải lúc nào cũng là lỗi. Đôi khi đó là tín hiệu truyện của bạn là bi kịch, và cái kết thật của nó là nhân vật thua. Nhiều người viết né cái kết buồn bằng một sự cứu nguy, và chính sự né tránh ấy làm truyện mất sức.
Trước khi tìm cách cứu nhân vật, thử viết cái kết mà không có ai tới cứu. Nhân vật thua, mất điều mình muốn, nhưng có thể vẫn giữ được điều gì đó: một phẩm giá, một lựa chọn cuối cùng, một sự hiểu ra. Đọc lại bản ấy. Nhiều khi nó mạnh hơn bản có cứu nguy, vì nó trung thực với những gì truyện đã dựng.
Nếu sau khi thử bạn vẫn muốn nhân vật thắng, hãy quay về giữa truyện và cho họ một công cụ để tự cứu mình, rồi để công cụ ấy chìm khuất cho tới cao trào. Như vậy kết quả vẫn là thắng, nhưng thắng bằng chính bàn tay nhân vật, và người đọc sẽ cảm thấy chiến thắng được trả bằng giá thật.
Trong kịch bản phim: chỗ dễ trượt nhất
Kịch bản phim dễ rơi vào lối cứu nguy hơn truyện, vì nhịp phim nhanh và áp lực đẩy cao trào lên thật kịch tính. Kỵ binh tới đúng lúc, cuộc gọi điện thoại cuối cùng kịp giờ, kẻ xấu tự trượt chân. Khán giả có thể hồi hộp trong rạp, nhưng ra khỏi rạp thì nhớ ra cái kết gượng.
Một thói quen tốt khi viết kịch bản: với mỗi lần nhân vật thoát nạn trong hồi ba, ghi bên lề trang kịch bản số trang nơi thứ giúp họ thoát nạn được gài. Nếu ô đó để trống, hoặc chỉ ghi một số trang nằm ngay trước đó vài trang, đó là chỗ cần sửa. Người đọc kịch bản chuyên nghiệp thường dò đúng những chỗ này.
Thói quen thứ hai là đếm xem trong cao trào, bao nhiêu lần nhân vật chính hành động và bao nhiêu lần nhân vật chính được hành động thay. Tỉ lệ nghiêng về phía được làm thay là dấu hiệu kịch bản đang dựa vào may mắn hơn là vào con người.
Sửa một cao trào: trước và sau
Ví dụ giả định dưới đây đi qua một cao trào dùng lối cứu nguy từ ngoài và bản sửa của nó, từng điểm một. Truyện kể về anh Tư, chủ một xưởng mộc nhỏ sắp mất xưởng vì món nợ của người em trai:
| Điểm | Bản có cứu nguy từ ngoài | Bản sửa |
|---|---|---|
| Thứ gỡ nút thắt | Một người bà con ở xa bỗng gửi tiền về trả hết nợ | Bộ bàn ghế gỗ quý mà anh Tư làm suốt nhiều năm cho riêng mình |
| Xuất hiện lần đầu | Ở trang cuối | Ở chương hai, khi anh đuổi khách hỏi mua |
| Nhân vật chính làm gì | Nhận tin và thở phào | Tự quyết bán bộ bàn ghế mình quý nhất |
| Cái giá | Không có | Mất thứ anh coi là thành quả cả đời |
| Điều truyện nói | May mắn cứu người tốt | Anh Tư chọn em trai thay vì niềm kiêu hãnh của mình |
Bản sửa không thêm nhân vật, không thêm sự kiện lớn. Nó chỉ đem một thứ đã có trong truyện, đặt nó vào nửa đầu với một nghĩa khác, rồi biến nó thành lựa chọn khó của nhân vật ở cao trào. Đa số lỗi cứu nguy từ ngoài sửa được bằng đúng cách làm này: tìm trong bản thảo một thứ nhân vật đang có mà chưa dùng tới, và để chính họ quyết định hy sinh hay sử dụng nó.
Câu hỏi thường gặp
Deus ex machina nghĩa là gì?
Là cụm Latin thường dịch là thần từ cỗ máy, chỉ cách gỡ nút thắt bằng một lực từ ngoài không được chuẩn bị trước, như người cứu xuất hiện đúng lúc. Nó bắt nguồn từ sân khấu Hy Lạp cổ, nơi diễn viên đóng vai thần được cần trục hạ xuống phân xử mọi chuyện.
Làm sao biết cái kết của mình là cứu nguy từ trời rơi xuống?
Hỏi xem thứ gỡ nút thắt có xuất hiện trước nửa truyện không, nhân vật chính có làm gì để nó xảy ra không, và nó có gây cái giá nào không. Nếu cả ba câu trả lời đều là không, nhiều khả năng bạn đang dùng lối cứu nguy từ ngoài.
Nhân vật được người khác giúp ở cao trào có phải là lỗi không?
Không. Lỗi là khi sự giúp đỡ không được gài trước và không xuất phát từ lựa chọn của nhân vật chính. Nếu nhân vật đã gọi người giúp, đã cứu họ trước đó, hay phải trả giá để được giúp, sự giúp đỡ vẫn đứng được.
Súng của Chekhov liên quan gì tới cái kết?
Nguyên tắc này nói rằng điều gì được đưa lên trang thì về sau phải có việc. Với cái kết, nó có chiều ngược lại: thứ gỡ nút thắt ở cao trào phải được đưa lên trang từ trước. Gài sớm là cách chữa cơ bản nhất cho lối cứu nguy từ ngoài.
Có tác phẩm nổi tiếng nào dùng cứu nguy từ ngoài mà vẫn được khen không?
Có, như Tartuffe của Molière hay Lord of the Flies của William Golding. Ở đó lực từ ngoài mang nghĩa về chủ đề, như sự chua chát hay quyền lực, chứ không chỉ là lối thoát kỹ thuật, nên nhiều người đọc thấy nó có chủ ý.
Nếu không có cách nào cứu nhân vật thì sao?
Thử viết cái kết nhân vật thua mà vẫn giữ được điều gì đó, như phẩm giá hay một sự hiểu ra. Nhiều khi đó mới là cái kết thật của truyện. Nếu vẫn muốn nhân vật thắng, quay về giữa truyện để trao cho họ công cụ tự cứu mình.