CuoiCung.comCuối Cùng
Đọc chi tiết cài cắm và tự giải thích cái kết

Lời tác giả nói sau có phải đáp án: ý đồ người viết và cách đọc của khán giả

Đạo diễn, nhà văn lên tiếng sau khi tác phẩm ra có làm cái kết đổi nghĩa không? Hai quan niệm cũ, các ví dụ có thật và cách đặt lời tác giả vào bài giải thích của mình.

In a quiet garden, a Vietnamese man in a mint green t-shirt sways in a hammock under leafy shade, one arm behind his head, gazing upward, seen from behind

Lời tác giả nói sau khi tác phẩm ra đời là một căn cứ đáng nghe, nhưng không phải đáp án bắt buộc cho cái kết: thứ người xem có trong tay là tác phẩm, và một cách đọc đứng vững trên các chi tiết của tác phẩm vẫn có giá trị kể cả khi người viết từng nói khác. Ngược lại, nếu lời tác giả khớp với chi tiết trong tác phẩm, nó làm cách đọc ấy mạnh thêm rất nhiều. Việc của người giải thích là đặt lời tác giả đúng chỗ, không tôn làm chân lý cũng không gạt bỏ.

Bài nhắc nội dung và cái kết của Great Expectations của Dickens, The Giver của Lois Lowry, Mulholland Drive của David Lynch, bộ Harry Potter và vài tác phẩm khác, mỗi cái vài câu. Phần dưới nói về hai quan niệm lâu đời, các trường hợp tác giả lên tiếng hay sửa tác phẩm sau khi ra mắt, lời tác giả nặng ký đến đâu, khi tác giả từ chối giải thích, chuyện phần tiếp theo có phải lời giải không, và cách đưa lời tác giả vào bài của chính bạn.

Hai quan niệm cũ: theo ý người viết hay theo trang sách

Câu hỏi "tác giả muốn nói gì" nghe rất quen với người Việt từng đi học, nhưng giới phê bình đã cãi nhau về nó từ lâu. Một phía cho rằng nghĩa đúng của tác phẩm là nghĩa người viết định gửi gắm; đọc khác đi là đọc sai. Phía kia cho rằng một khi tác phẩm đã hoàn thành, nó đứng riêng; người viết chỉ là một người đọc nữa, có khi còn không phải người đọc giỏi nhất.

Phía thứ hai có hai mốc hay được nhắc. Một là bài tiểu luận về "ngụy biện ý đồ" của hai nhà phê bình Mỹ Wimsatt và Beardsley, cho rằng ý định của tác giả vừa khó biết chắc vừa không phải thước đo để đánh giá tác phẩm. Hai là bài "Cái chết của tác giả" của Roland Barthes, đẩy xa hơn: nghĩa của văn bản sinh ra ở phía người đọc. Không cần đọc hai bài này mới bàn được về cái kết, nhưng biết chúng tồn tại giúp bạn hiểu vì sao tranh luận chưa bao giờ ngã ngũ.

Với người xem phim, đọc truyện bình thường, cách nhìn thực tế nằm ở giữa. Lời tác giả cho biết người làm ra tác phẩm nghĩ gì, và điều đó thú vị. Nhưng cái kết bạn đã xem là thứ có thật trên màn hình, và nó có thể chứa nhiều hơn, hoặc ít hơn, điều người làm ra nó định đặt vào.

Khi người viết lên tiếng hoặc sửa tác phẩm sau khi ra mắt

Mỗi dòng là một kiểu can thiệp khác nhau của người làm ra tác phẩm, kèm điều nó làm với cách người xem đọc cái kết.

Trường hợpChuyện gì đã xảy raHệ quả với cách đọc
Great Expectations của DickensDickens viết một cái kết Pip và Estella chia tay, rồi sửa sang một cái kết hé mở khả năng đoàn tụ theo lời khuyên của một bạn vănCả hai bản đều có thật; người đọc đến nay vẫn tranh luận bản nào hợp với cả cuốn sách hơn
The Giver của Lois LowryCái kết để lửng việc Jonas còn sống hay không; những cuốn viết sau trong cùng loạt cho thấy cậu còn sốngNhiều người đọc thấy câu hỏi đã được trả lời; người chỉ đọc cuốn đầu vẫn có quyền đọc cái kết như một lần lửng
Bộ Harry PotterSau khi bộ truyện hoàn tất, J.K. Rowling nói thêm về đời tư một số nhân vật, như việc bà nghĩ về Dumbledore là người đồng tínhĐiều đó không có trong truyện; người đọc chia hai phe, coi là thông tin thêm hoặc coi là không thuộc tác phẩm
Star Wars bản đặc biệtGeorge Lucas sửa cảnh quán rượu để kẻ thù bắn trước, Han Solo bắn sauKhán giả phản đối vì tính cách nhân vật bị đổi; khẩu hiệu "Han shot first" ra đời từ đó
Blade RunnerRidley Scott nói Deckard là người nhân tạo, trong khi diễn viên đóng vai này từng nghĩ khácBản phim nào khán giả xem cũng góp phần quyết định cách đọc; lời đạo diễn là một tiếng nói lớn, không phải lời duy nhất

Những trường hợp này cho thấy lời tác giả có nhiều dạng: sửa bản in, viết tiếp, trả lời phỏng vấn, dựng lại phim. Mỗi dạng nặng ký khác nhau. Một bản sửa nằm trong tác phẩm thì phải được bàn như một phần tác phẩm; một câu trả lời phỏng vấn thì chỉ là lời bình của một người đặc biệt.

Lời tác giả nặng ký đến đâu

Nặng nhất khi khớp với chi tiết trong tác phẩm. Nếu đạo diễn nói một điều và bạn tìm thấy ba cảnh trong phim ủng hộ điều đó, cách đọc ấy gần như chắc chắn. Lời tác giả lúc này đóng vai một nhân chứng xác nhận.

Nhẹ hơn khi chỉ thêm thông tin ngoài tác phẩm. Những điều không có trên trang sách hay màn hình, như quá khứ một nhân vật không được kể, có thể thú vị, nhưng nó không đổi được nghĩa của cái kết mà bạn đã đọc.

Đáng nghi khi mâu thuẫn với chính tác phẩm. Khi lời nói sau trái với điều tác phẩm cho thấy rõ ràng, người giải thích có quyền nói thẳng: tác phẩm cho thấy thế này, tác giả về sau nói thế kia. Không cần chọn phe, chỉ cần ghi cả hai.

Đổi theo thời gian. Người làm phim trả lời phỏng vấn nhiều lần trong nhiều năm, có khi mỗi lần một khác, có khi nói đùa. Một câu trích lẻ từ một cuộc phỏng vấn không đủ để đóng lại một cái kết.

Diễn viên và người cùng làm cũng có tiếng nói. Một tác phẩm điện ảnh có nhiều người làm. Khi đạo diễn và diễn viên chính hiểu cái kết khác nhau, đó là bằng chứng cái kết thật sự để ngỏ, không phải bằng chứng một bên sai.

Khi tác giả từ chối giải thích

Có những người làm phim, người viết nhất quyết không nói. David Lynch là ví dụ hay được nhắc: ông gần như không bao giờ giải thích phim mình, và với Mulholland Drive, thứ gần nhất với một lời gợi ý là danh sách mười manh mối ngắn in kèm bản phát hành đĩa, viết theo kiểu đố hơn là kiểu giải đáp. Cách đọc phổ biến về bộ phim, rằng phần lớn câu chuyện là giấc mơ của một nhân vật, vì vậy đến từ chính khán giả và giới phê bình.

Từ hơn một thế kỷ trước, Frank Stockton viết truyện ngắn The Lady, or the Tiger?, kết bằng việc một chàng trai mở một trong hai cánh cửa: một cánh có người đẹp, một cánh có con hổ, và người yêu chàng là công chúa đã ra hiệu chọn cánh nào. Truyện dừng ngay trước khi cánh cửa mở. Người đọc hỏi mãi, và ông không bao giờ cho biết đáp án.

Sự im lặng ấy thường là một lựa chọn nghệ thuật, không phải sự lười. Nó trả câu hỏi về cho người đọc, nơi tác giả tin rằng nó thuộc về. Khi gặp những tác phẩm như vậy, bài giải thích tốt nhất là bài trình bày gọn các khả năng và căn cứ, rồi dừng lại đúng chỗ tác phẩm dừng.

Phần tiếp theo có phải lời giải cho cái kết cũ không

Một dạng lời tác giả ít người để ý là phần tiếp theo. Khi một cái kết để lửng rồi phần sau trả lời câu hỏi, nhiều người coi như vấn đề đã xong. Trường hợp The Giver là vậy: cuốn đầu kết lửng, những cuốn sau cho biết Jonas còn sống. Nhưng phần sau là một tác phẩm khác, viết vào một thời điểm khác, có khi với một ý định khác.

Có ít nhất hai lý do để vẫn đọc cái kết cũ như một cái kết trọn vẹn. Một là nhiều người chỉ đọc hoặc chỉ xem phần đầu, và trải nghiệm của họ là trải nghiệm thật. Hai là cái kết lửng ban đầu có thể mang một nghĩa mà phần sau không giữ được, ví dụ nỗi bất định của tự do, cái giá phải trả để rời bỏ một thế giới an toàn. Phần sau trả lời câu hỏi "còn sống không" nhưng không xoá được cảm giác mà câu hỏi ấy tạo ra.

Khi giải thích một cái kết đã có phần tiếp, cách làm rõ ràng là tách hai câu: "riêng tác phẩm này cho thấy…" và "phần sau cho biết thêm…". Người đọc bài của bạn sẽ tự chọn cách đọc hợp với trải nghiệm của họ.

Đặt lời tác giả vào bài giải thích của chính bạn

Nếu bạn viết hay kể lại một bài giải thích cái kết và có trong tay một lời tác giả, mấy bước dưới đây giúp giữ đúng vị trí của nó.

  1. Trình bày điều tác phẩm cho thấy trước, như thể bạn chưa biết lời tác giả.
  2. Đưa ra các cách đọc dựa trên chi tiết, kể cả cách đọc mà lời tác giả không ủng hộ.
  3. Rồi mới thuật lại lời tác giả bằng lời của bạn, nói rõ đó là lời nói sau, ở đâu và lúc nào nếu bạn chắc chắn. Không chắc thì không đưa vào.
  4. Chỉ ra lời ấy khớp hay lệch với chi tiết nào trong tác phẩm.
  5. Kết bằng nhận định của chính bạn, ghi rõ đó là cách bạn đọc.

Theo thứ tự này, bài của bạn vẫn đứng được nếu một ngày tác giả nói khác đi, và người đọc vẫn có chỗ cho cách hiểu riêng của họ. Đó là cách đối xử công bằng với cả người làm ra tác phẩm lẫn người xem nó.

Một lưu ý nhỏ về trích dẫn: lời tác giả lan truyền trên mạng rất hay bị cắt xén, dịch qua nhiều lớp, có khi bị gán cho người không hề nói. Nếu không chắc một câu là thật, đừng đưa vào, dù nó nghe đúng ý bạn đến đâu. Kể lại ý chính bằng lời của mình, và chỉ khi bạn tin chắc người đó từng nói điều ấy, an toàn hơn nhiều so với đặt một câu trong ngoặc kép như thể đã trích nguyên văn.

Câu hỏi thường gặp

Lời đạo diễn giải thích có phải là đáp án cho cái kết không?

Không hẳn. Lời đạo diễn là căn cứ đáng nghe, nặng ký nhất khi khớp với chi tiết trong phim. Nhưng thứ người xem có là tác phẩm, và một cách đọc đứng vững trên chi tiết vẫn có giá trị dù đạo diễn từng nói khác. Nên ghi cả hai khi chúng lệch nhau.

Cái chết của tác giả nghĩa là gì?

Đó là tên một bài tiểu luận của Roland Barthes, cho rằng nghĩa của văn bản sinh ra ở phía người đọc chứ không bị khoá bởi ý định người viết. Ý tưởng này thường được nhắc khi bàn liệu lời tác giả có phải đáp án cuối cùng cho cách hiểu một tác phẩm hay không.

Great Expectations có mấy cái kết?

Dickens viết một cái kết Pip và Estella chia tay, rồi theo lời khuyên của một bạn văn đã sửa sang cái kết hé mở khả năng hai người đến với nhau. Bản in phổ biến là bản sửa, nhưng cả hai đều được lưu lại và người đọc vẫn tranh luận bản nào hợp hơn.

Jonas trong The Giver còn sống không?

Cuốn The Giver kết lửng, không nói rõ. Những cuốn Lois Lowry viết sau trong cùng loạt cho thấy Jonas còn sống. Người chỉ đọc cuốn đầu vẫn có thể đọc cái kết như một lần lửng về cái giá của tự do, vì phần sau là một tác phẩm khác.

Vì sao David Lynch không giải thích Mulholland Drive?

Lynch nổi tiếng gần như không bao giờ giải thích phim mình, tin rằng người xem nên tự cảm nhận. Gợi ý gần nhất là danh sách mười manh mối ngắn in kèm bản phát hành đĩa, viết theo kiểu đố. Cách đọc phổ biến về bộ phim đến từ khán giả và giới phê bình.

Phần tiếp theo có làm cái kết cũ đổi nghĩa không?

Phần tiếp có thể trả lời câu hỏi sự kiện mà cái kết cũ để lửng, nhưng nó là một tác phẩm khác viết vào lúc khác. Nghĩa mà cái kết lửng tạo ra, như nỗi bất định, vẫn còn đó. Khi bàn nên tách điều riêng tác phẩm đầu cho thấy với điều phần sau cho biết thêm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138