CuoiCung.comCuối Cùng
Viết cái kết cho người viết truyện, kịch bản

Viết cảnh cuối cùng: chọn một hình ảnh khép lại cả câu chuyện

Hình ảnh cuối là thứ người đọc mang theo khi gấp sách. Cách chọn hình ảnh khép lại: soi cảnh đầu, dùng vật đã gài, để im lặng nói, kèm vài cảnh cuối kinh điển.

A Vietnamese man in a camel brown jacket sits on a park bench beneath a tamarind tree, notebook of blank pages on his knee, looking down the path, side angle

Bài nhắc cảnh cuối của vài phim và tác phẩm kinh điển làm ví dụ, kể ngắn.

Một cảnh cuối mạnh thường là một hình ảnh cụ thể, chứ không phải một câu tổng kết: một cánh cửa khép lại, một nhân vật dừng giữa đường, một vật đã xuất hiện từ đầu nay mang nghĩa mới. Hình ảnh ấy nên soi lại cảnh đầu để cho thấy nhân vật đã đổi, và nên để người đọc tự cảm thấy điều câu chuyện muốn nói thay vì được nói ra. Người đọc hiếm khi nhớ câu cuối của truyện, nhưng thường nhớ rất lâu hình ảnh cuối.

Phần dưới đi qua vài cảnh cuối điện ảnh và văn chương hay được học, bốn cách chọn hình ảnh khép lại, cách viết cảnh cuối trong truyện và trong kịch bản, và những lỗi làm hình ảnh cuối mất sức.

Những cảnh cuối hay được đem ra học

The Godfather. Phim kết bằng cảnh vợ của Michael Corleone đứng ngoài nhìn vào phòng làm việc, nơi người ta đang cúi chào Michael như ông trùm mới, rồi cánh cửa khép lại trước mặt cô. Không lời nào nói rằng Michael đã trở thành người như cha mình, cũng không lời nào nói cô đã bị gạt ra ngoài đời anh; cánh cửa nói hết.

Les Quatre Cents Coups của François Truffaut. Cậu bé Antoine chạy trốn tới bờ biển, đi xuống mép nước, quay lại nhìn thẳng vào máy quay, và hình ảnh đứng lại. Cậu đã tới nơi mình muốn tới, nhưng không còn đường nào phía trước; khung hình đóng băng giữ cậu lại ở chính khoảnh khắc ấy.

The Graduate. Sau khi chạy trốn khỏi đám cưới, Benjamin và Elaine ngồi ở hàng ghế cuối xe buýt, cười vui, rồi nụ cười nhạt dần khi họ nhìn về phía trước. Chiến thắng được giữ thêm vài giây để người xem thấy nó hoá thành câu hỏi.

Modern Times của Charlie Chaplin. Hai nhân vật nghèo đi trên con đường dài hướng ra chân trời, cùng nhau. Không có gì được giải quyết về cái nghèo, nhưng họ còn có nhau, và hình ảnh ấy khép một bộ phim về con người bị máy móc nghiền ép.

A Doll's House của Ibsen. Trên sân khấu, cảnh cuối là một âm thanh: tiếng cánh cửa đóng sập khi Nora ra đi. Đó là ví dụ cho thấy hình ảnh cuối không nhất thiết phải là thứ nhìn thấy.

Bốn cách chọn hình ảnh khép lại

Hầu hết cảnh cuối hay rơi vào một trong bốn cách dưới đây, hoặc kết hợp hai cách:

CáchLàm thế nàoVí dụ giả định
Soi cảnh đầuLặp lại một hình ảnh của cảnh mở đầu, nhưng có một điểm đã khácĐầu truyện bà cụ ăn cơm một mình; cuối truyện vẫn bàn ăn ấy, có thêm một đôi đũa
Vật đã gàiMột đồ vật xuất hiện nhiều lần trong truyện, ở cuối được dùng hoặc trao điChiếc đồng hồ của người cha cả truyện chết máy, cảnh cuối người con lên dây cho nó chạy
Cánh cửa, con đườngNhân vật bước qua một ngưỡng hoặc đi về một hướngCô gái kéo vali ra khỏi con hẻm, không quay đầu
Im lặng, dừng lạiHành động bị ngưng giữa chừng, để khoảng trống nóiNgười cha cầm điện thoại, màn hình tối, không bấm

Cách soi cảnh đầu là an toàn nhất cho người mới viết, vì nó tự động cho người đọc thấy sự thay đổi mà không cần giải thích. Cách vật đã gài đòi hỏi vật ấy đã được cài kỹ từ trước, nếu không nó xuất hiện ở cuối như một biểu tượng gượng ép. Hai cách còn lại hợp với kết mở hoặc kết buồn ngọt, khi bạn muốn để người đọc ở lại trong khoảnh khắc.

Viết cảnh cuối trong truyện: chữ phải làm việc của máy quay

Trong truyện, không có hình ảnh thật, nên chữ phải gánh việc ấy. Điều quan trọng nhất là cụ thể. Một câu như cô cảm thấy bình yên không phải là hình ảnh. Một câu như cô tháo dép, để chân trần trên nền gạch còn ấm nắng là hình ảnh, và nó có thể mang cùng cảm giác bình yên mà không cần gọi tên.

Câu cuối của truyện nên ngắn hơn những câu trước nó, hoặc ít nhất có nhịp dứt khoát. Nhiều người viết thấy câu cuối hay nhất của họ thường là câu đứng ngay trước câu họ viết cuối cùng trong bản nháp; câu cuối cùng trong bản nháp là câu giải thích, và cắt nó đi thì truyện mạnh hơn. The Remains of the Day của Kazuo Ishiguro kết bằng việc người quản gia Stevens, sau cả cuốn sách nhìn lại một đời phục vụ, quyết định sẽ tập nói đùa cho chủ mới vui lòng. Một quyết định nhỏ, gần như buồn cười, nhưng nó cho thấy cả nỗi buồn của một người chưa từng sống cho mình.

Đừng sợ hình ảnh cuối nhỏ. Hình ảnh lớn như hoàng hôn trên biển hay cánh chim bay về trời rất dễ thành sáo. Một chiếc cốc rửa xong úp lên giá, một chiếc áo được gấp lại cất vào tủ, một ngọn đèn bị tắt đi thường nói nhiều hơn.

Viết cảnh cuối trong kịch bản phim

Người viết kịch bản không đặt máy quay, nhưng phần tả cảnh quyết định đạo diễn và người đọc kịch bản thấy gì. Vài lưu ý:

  • Tả đúng điều khán giả thấy và nghe, theo thứ tự xuất hiện. Không viết cảm xúc trừu tượng của nhân vật; viết điều họ làm.
  • Nếu cảnh cuối là một hình ảnh lặp lại cảnh đầu, dùng cách tả gần giống hệt để người đọc kịch bản nhận ra ngay sự lặp và chỗ khác.
  • Cảnh cuối thường ít hoặc không có thoại. Nếu có, một câu ngắn là đủ, và câu đó không nên giải thích ý nghĩa của phim.
  • Ghi rõ cách kết thúc khung hình nếu nó là một phần của ý nghĩa: hình đứng lại, cắt ra màn hình đen, máy lùi ra xa. Viết gọn, không giành việc của đạo diễn ở những chỗ khác.
  • Đọc to riêng trang cuối và tính thời gian. Một cảnh cuối trên màn ảnh thường rất ngắn; nếu trang cuối của bạn đọc mất vài phút, có thể bạn đang viết hai cảnh cuối.

Với kịch bản, cảnh cuối còn là thứ người đọc kịch bản như nhà sản xuất nhớ khi gấp bản thảo lại. Một hình ảnh cuối rõ ràng, dễ hình dung, giúp kịch bản đứng ra khỏi chồng bản thảo.

Những lỗi làm hình ảnh cuối mất sức

Lỗi thứ nhất là có hình ảnh rồi còn thêm lời. Nhân vật đứng nhìn con đường trước mặt, rồi câu tiếp theo giải thích rằng anh biết mình sẽ bắt đầu lại. Lời giải thích lấy mất việc của người đọc. Hãy tin hình ảnh, và cắt câu giải thích.

Lỗi thứ hai là hình ảnh không liên quan gì tới phần trước. Một con bướm bay qua, một cơn mưa rào đổ xuống, đẹp nhưng không được gài, không mang nghĩa gì ngoài trang trí. Hình ảnh cuối mạnh gần như luôn là thứ đã có mặt trong truyện, nay được nhìn khác đi.

Lỗi thứ ba là chồng nhiều hình ảnh. Người viết tìm được ba hình ảnh đẹp và không nỡ bỏ cái nào, nên xếp chúng nối nhau ở cuối. Mỗi hình ảnh làm yếu cái trước. Chọn một, để hai cái kia ở những chỗ khác của truyện nếu được, hoặc để dành cho truyện sau. Một cách thử: đọc lại trang cuối và tự hỏi nếu người đọc chỉ nhớ một điều, mình muốn đó là điều gì, rồi bỏ mọi thứ cạnh tranh với nó.

Tìm hình ảnh cuối khi chưa có ý

Nếu bạn đã có cao trào nhưng chưa biết khép bằng hình ảnh nào, thử quay về cảnh đầu và liệt kê mọi đồ vật, âm thanh, hành động có trong đó. Đọc danh sách và hỏi: cái nào trong số này, ở cuối truyện, sẽ mang nghĩa khác? Thường câu trả lời nằm sẵn trong danh sách, vì cảnh đầu đã được viết khi bạn chưa biết truyện đi đâu, và nó vô tình chứa những thứ truyện cần.

Một cách khác là hỏi nhân vật sẽ làm gì vào sáng hôm sau cao trào. Không phải việc lớn, mà việc thường ngày: pha trà, quét sân, ra bến xe. Việc thường ngày được làm theo cách mới là một trong những hình ảnh cuối đáng tin nhất, vì nó cho thấy sự thay đổi đã thấm vào đời sống chứ không chỉ là một khoảnh khắc cảm xúc.

Ví dụ giả định: truyện về người thợ sửa đồng hồ già không chịu nhận người học việc. Sau cao trào, khi ông lần đầu cho cậu bé cầm vào chiếc tua vít của mình, cảnh cuối là sáng hôm sau ông mở cửa tiệm và đặt thêm một chiếc ghế đẩu cạnh bàn làm việc. Không ai nói câu nào.

Hình ảnh cuối và nhan đề của truyện

Một mối liên hệ hay bị bỏ qua là giữa hình ảnh cuối và nhan đề. Người đọc đọc nhan đề trước tiên, rồi mang nó theo suốt truyện như một câu hỏi nhỏ: vì sao truyện tên thế này. Khi hình ảnh cuối trả lời câu hỏi ấy, người đọc có cảm giác vòng tròn khép lại trọn vẹn, như được thưởng một phát hiện nhỏ ở trang cuối.

Không cần làm điều này một cách lộ liễu, kiểu nhan đề là chiếc ô và câu cuối là chiếc ô được mở ra. Nhan đề có thể chỉ một vật hay một nơi xuất hiện thoáng qua ở đầu, và hình ảnh cuối quay về đó với nghĩa đã đổi. Ví dụ giả định: truyện tên Bến đò chiều kể về người chèo đò già sắp nghỉ việc vì cây cầu mới được xây. Suốt truyện, bến đò chỉ là bối cảnh. Hình ảnh cuối là ông ngồi ở bến đò lúc chiều, con đò buộc vào cọc, nhìn người ta đi trên cầu, và một đứa trẻ trên cầu vẫy tay xuống ông.

Nếu đã viết xong và đặt nhan đề sau, hãy thử lấy nhan đề từ chính hình ảnh cuối. Cách làm ngược này thường cho ra nhan đề hay hơn nhan đề nghĩ ra từ đầu, vì lúc ấy bạn đã biết truyện thật sự nói về điều gì.

Câu hỏi thường gặp

Cảnh cuối của truyện nên là gì?

Nên là một hình ảnh cụ thể khép lại câu chuyện, như một hành động, một đồ vật, một khoảnh khắc dừng lại, chứ không phải một câu tổng kết ý nghĩa. Hình ảnh ấy tốt nhất là thứ đã có trong truyện và nay mang nghĩa mới.

Vì sao nên cho cảnh cuối soi lại cảnh đầu?

Vì sự lặp lại giúp người đọc thấy ngay nhân vật hay thế giới đã thay đổi thế nào mà không cần giải thích. Chỉ cần lặp hình ảnh đầu với một điểm khác, người đọc tự đo được quãng đường câu chuyện đã đi.

Cảnh cuối phim The Godfather có ý nghĩa gì?

Cảnh cánh cửa khép lại trước mặt vợ Michael Corleone, khi người ta đang cúi chào anh như ông trùm mới, cho thấy anh đã hoàn toàn trở thành người kế vị cha mình và cô bị gạt ra ngoài thế giới ấy. Phim nói điều đó hoàn toàn bằng hình ảnh.

Câu cuối của truyện ngắn nên viết thế nào?

Ngắn, cụ thể, có nhịp dứt khoát, và không giải thích. Một mẹo hay dùng là xem thử câu đứng trước câu cuối trong bản nháp có làm được câu cuối không, vì câu cuối của bản nháp thường là câu giải thích có thể cắt.

Kịch bản phim có cần tả kỹ cảnh cuối không?

Cần tả đủ rõ để người đọc kịch bản hình dung được chính xác điều khán giả thấy và nghe, nhưng gọn và không giành việc của đạo diễn. Nếu cách kết khung hình là một phần ý nghĩa, như hình đứng lại, hãy ghi rõ.

Làm sao tìm ra hình ảnh cuối khi chưa có ý?

Liệt kê mọi đồ vật, âm thanh, hành động ở cảnh đầu và tìm cái nào sẽ mang nghĩa khác ở cuối. Hoặc hỏi nhân vật sẽ làm một việc thường ngày nào vào sáng hôm sau cao trào, và làm khác đi thế nào.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138