CuoiCung.comCuối Cùng
Đọc chi tiết cài cắm và tự giải thích cái kết

Biểu tượng trong phim: đọc một vật, một màu, một âm thanh lặp lại để hiểu cảnh cuối

Một đồ vật xuất hiện một lần là đạo cụ, lặp lại và đổi theo câu chuyện mới thành biểu tượng. Cách đọc vật, màu, âm thanh lặp lại để hiểu cảnh cuối mà không đọc quá tay.

Evening on a narrow balcony lined with potted herbs, a Vietnamese man in a butter yellow shirt pours tea while his friend listens, side view, warm lamplight

Một đồ vật, một màu, một tiếng động trở thành biểu tượng khi nó lặp lại nhiều lần trong tác phẩm và nghĩa của nó thay đổi theo câu chuyện; cảnh cuối thường là lần xuất hiện cuối cùng, nơi biểu tượng nhận nghĩa đầy đủ nhất. Đọc được biểu tượng lặp lại là cách để hiểu những cái kết không nói bằng lời: nhân vật im lặng, nhưng món đồ trên tay họ nói thay.

Bài nhắc cái kết của Brokeback Mountain, The Godfather (Bố già), Schindler's List (Bản danh sách của Schindler) và vài phim khác, mỗi phim vài câu. Phần dưới phân biệt đạo cụ với biểu tượng, đưa một bảng các vật lặp lại có thật, bàn về màu sắc và âm thanh, nêu mấy luật để khỏi đọc quá tay, và thử đọc một cảnh cuối chỉ bằng một chiếc áo.

Một lần là đạo cụ, lặp lại mới thành biểu tượng

Phim nào cũng đầy đồ vật. Cái bàn, cái ly, chiếc xe đi ngang chỉ là đạo cụ, giúp thế giới trên màn hình trông như thật. Một món đồ bước sang vai biểu tượng khi người làm phim cho nó quay lại, ở những khoảnh khắc quan trọng, và mỗi lần quay lại nó gắn với một trạng thái mới của nhân vật. Người ta gọi những yếu tố lặp lại như thế là motif.

Ba dấu hiệu cho thấy một thứ đang được dùng làm biểu tượng: nó xuất hiện ít nhất hai ba lần; nó xuất hiện ở những điểm ngoặt chứ không rải đều; và lần cuối cùng nó xuất hiện, hoàn cảnh xung quanh đã khác hẳn lần đầu. Chính sự khác hẳn ấy là chỗ nghĩa nằm. Một chiếc áo ở đầu phim là kỷ niệm, ở cuối phim là tất cả những gì còn lại.

Vì thế, muốn hiểu cảnh cuối, đừng chỉ nhìn cảnh cuối. Hãy hỏi món đồ trong cảnh cuối đã xuất hiện ở đâu trước đó, và lần đó nó gắn với điều gì. Câu trả lời thường cho bạn nghĩa của cái kết nhanh hơn mọi lời thoại.

Những vật lặp lại có thật và nghĩa người ta hay đọc

Bảng dưới tách điều phim cho thấy với cách đọc phổ biến. Cột thứ ba là cách đọc, không phải lời phim tự nói ra.

PhimPhim cho thấyCách đọc phổ biến
The GodfatherCam xuất hiện quanh nhiều cảnh bạo lực; ông Vito đang mua cam bên đường khi bị bắn, và khi ông qua đời trong vườn cũng có cam ở gầnNhiều người đọc cam như điềm báo cái chết; có ý kiến cho rằng ban đầu đó chỉ là chuyện màu sắc, nên đây là cách đọc của khán giả hơn là điều phim tuyên bố
Schindler's ListPhim gần như toàn đen trắng; một bé gái mặc áo khoác đỏ đi giữa cuộc lùng bắt trong khu biệt cư, về sau chiếc áo đỏ ấy lại hiện ra trong một cảnh chết chócMàu đỏ duy nhất khiến một nạn nhân thôi là con số, và lần thứ hai thấy nó là lúc Schindler không thể làm ngơ nữa
Brokeback MountainHai chiếc áo sơ mi lồng vào nhau, được tìm thấy trong phòng cũ của Jack, rồi ở cảnh cuối nằm trong tủ của EnnisTình yêu chỉ được giữ ở nơi kín đáo nhất, và Ennis giữ nó khi đã quá muộn
The Wizard of OzKansas quay màu nâu đen, xứ Oz rực rỡ màu sắc; đôi giày đỏ đi suốt hành trình và đưa Dorothy về nhàMàu sắc tách giấc mơ khỏi đời thật; đôi giày là sức mạnh cô đã mang theo từ đầu mà không biết
American BeautyCánh hoa hồng đỏ xuất hiện trong những ảo tưởng của Lester; một túi nhựa bay trong gió được quay lại và xem đi xem lạiHồng là ham muốn được tô vẽ; túi nhựa là vẻ đẹp tầm thường mà nhân vật chỉ nhận ra ở cuối

Để ý một chi tiết sách và phim khác nhau: trong truyện gốc của L. Frank Baum, đôi giày của Dorothy màu bạc; bản phim đổi sang đỏ, nhiều khả năng để khoe màu trên phim màu. Khi giải thích biểu tượng, luôn nói rõ đang bàn bản nào.

Màu sắc và ánh sáng cũng lặp lại

Màu là biểu tượng khó nhận ra hơn đồ vật vì ta xem màu mà không gọi tên nó. Cách dễ nhất là để ý những lúc một màu bất thường xuất hiện trong một bảng màu đều đặn, như chiếc áo đỏ trong một bộ phim đen trắng. Khi phim đã tập cho mắt bạn quen với một bảng màu, mọi chỗ lệch đều là lời nói.

Ánh sáng cũng vậy. Có phim để nhân vật chính ngồi trong bóng tối mỗi khi bàn chuyện quyền lực, rồi cảnh cuối cho người kế nhiệm ngồi đúng chỗ tối ấy. Có phim mở đầu bằng ánh sáng ấm, kết thúc bằng ánh sáng xanh lạnh ở cùng một căn phòng. Bạn không cần biết thuật ngữ, chỉ cần so: cảnh cuối sáng hay tối hơn cảnh đầu, ấm hay lạnh hơn, và căn phòng có còn như cũ.

Một lưu ý: màu sắc dễ bị đọc quá tay nhất. Áo nhân vật màu xanh không tự động nghĩa là buồn, áo vàng không tự động là hy vọng. Màu chỉ thành biểu tượng khi phim lặp lại nó một cách có hệ thống và gắn nó với những khoảnh khắc nhất định. Một bộ bảng "màu nào nghĩa là gì" áp cho mọi phim là công cụ hỏng.

Âm thanh, câu nói và giai điệu lặp lại

Tai cũng nhận biểu tượng. Hai nốt nhạc trầm lặp đi lặp lại trong Jaws báo hiệu con cá mập đang tới gần; phim tập cho khán giả phản xạ với âm thanh đó tới mức có những cảnh nỗi sợ đến từ chính việc nó vắng mặt, hoặc từ việc ta chờ nó. Nhạc gắn với một nhân vật hay một ý như vậy gọi là leitmotif. Khi giai điệu ấy trở lại ở cảnh cuối, chậm hơn, nhẹ hơn hay méo đi, nó thường kể cho bạn tình trạng của nhân vật mà không cần lời.

Một chữ, một câu được nhắc lại cũng làm việc tương tự. Trong Chinatown, cái tên khu phố được nhắc nhiều lần như nơi thám tử Jake Gittes từng làm việc và từng thất bại, một chốn mà người ta khuyên nhau tốt nhất đừng làm gì cả. Khi cái kết bi thảm diễn ra đúng ở đó, cái tên không còn là địa danh: nó thành tên gọi cho cả một thế giới nơi kẻ quyền thế không bị trừng phạt và người tốt không cứu được ai.

Khi nghe thấy một câu nói ở cảnh cuối mà bạn nhớ đã nghe trước đó, dừng lại hỏi: lần trước ai nói, nói trong hoàn cảnh nào, và giờ ai nói lại? Một câu lặp lại bởi một người khác, hoặc trong hoàn cảnh ngược lại, gần như luôn là chỗ cái kết đang nhấn.

Mấy luật để khỏi đọc biểu tượng quá tay

Cần ít nhất hai lần xuất hiện. Một lần chưa đủ để gọi là biểu tượng, trừ khi máy quay nhấn rất mạnh. Lần thứ hai cho bạn cơ sở so sánh.

Nghĩa phải đổi theo câu chuyện. Một vật lặp lại mà nghĩa giữ nguyên thường chỉ là chi tiết nhận diện, như chiếc mũ quen của một nhân vật. Biểu tượng có sức là biểu tượng mang nghĩa khác ở cuối.

Nghĩa phải hợp với chủ đề của cả tác phẩm. Nếu cách đọc biểu tượng của bạn kéo phim sang một chủ đề mà phần còn lại không hề đụng tới, nhiều khả năng bạn đang đọc vào phim một điều của mình.

Một biểu tượng có thể mang nhiều nghĩa. Chiếc áo đỏ có thể vừa là sự ngây thơ, vừa là lương tâm, vừa là cách phim chống lại con số. Đừng ép về một nghĩa duy nhất.

Ghi rõ đó là cách đọc. Trừ khi tác phẩm tự nói ra, nghĩa của biểu tượng là cách đọc. Viết "nhiều người đọc là" thay cho "điều này có nghĩa là" vừa trung thực vừa để chỗ cho người khác.

Bốn câu hỏi khi gặp một đồ vật trong cảnh cuối

Khi cảnh cuối dừng lại trên một món đồ và bạn thấy nó có ý gì đó mà chưa gọi được tên, đi lần lượt bốn câu sau. Mỗi câu chỉ cần một hai dòng ghi chép.

  1. Lần đầu nó xuất hiện ở đâu, gắn với ai? Ghi cảnh và nhân vật. Nếu không nhớ, đó là dấu hiệu nên xem lại đoạn đầu.
  2. Giữa phim nó quay lại mấy lần, mỗi lần nhân vật đang ở trạng thái nào? Vui, sợ, mất mát, quyết định. Chuỗi trạng thái này thường chính là đường đi của câu chuyện.
  3. Ở cảnh cuối, điều gì đã khác: người cầm nó, chỗ đặt nó, ánh sáng quanh nó? Chỗ khác là chỗ nghĩa nằm.
  4. Nếu bỏ món đồ đi, cảnh cuối mất gì? Nếu mất gần hết, bạn đang cầm chìa khoá của cái kết. Nếu không mất gì, có thể nó chỉ là đạo cụ và bạn nên tìm ở chỗ khác.

Bốn câu này cũng dùng được cho một màu, một bản nhạc, một câu nói. Chỉ cần thay chữ "đồ vật" bằng thứ đang làm bạn chú ý.

Thử đọc một cảnh cuối chỉ bằng một chiếc áo

Brokeback Mountain kết thúc bằng một cảnh rất ít lời. Ennis sống một mình trong chiếc xe nhà lưu động. Con gái tới báo tin cô sắp cưới và mong bố tới dự; ông hứa sẽ đi. Khi con về, ông mở tủ áo. Trong đó treo hai chiếc sơ mi lồng vào nhau, cạnh một tấm bưu thiếp in hình ngọn núi. Ông chỉnh lại chúng, nói vài lời ngắn với người đã khuất, rồi đóng tủ.

Muốn hiểu cảnh này, phải nhớ lần trước hai chiếc áo xuất hiện. Đó là lúc Ennis tới nhà bố mẹ Jack sau khi Jack mất, và tìm thấy trong căn phòng cũ của Jack chiếc áo của chính mình từ mùa hè năm xưa trên núi, lồng chung với áo của Jack. Jack đã lặng lẽ giữ nó suốt nhiều năm, giấu kín trong tủ. Ở cảnh cuối, cặp áo ấy đã đổi chủ: giờ chính Ennis là người giữ chúng, cũng trong một cánh tủ.

Cách đọc phổ biến là Ennis cuối cùng đã nhận lấy tình yêu ấy, nhưng chỉ dám giữ nó trong một cánh tủ đóng kín, sau khi người kia đã mất. Lời hứa đi đám cưới con gái cũng được nhiều người đọc là một thay đổi nhỏ: lần đầu ông chọn có mặt cho người mình thương thay vì lấy công việc làm cớ. Chẳng có câu thoại nào nói ra điều đó. Tất cả nằm ở hai chiếc áo và lần trước chúng xuất hiện.

Câu hỏi thường gặp

Biểu tượng trong phim là gì?

Biểu tượng là một đồ vật, màu sắc, âm thanh hay câu nói được lặp lại trong phim và gánh một nghĩa vượt khỏi chức năng của nó. Nó thường xuất hiện ở các điểm ngoặt, và nghĩa thay đổi theo câu chuyện, nên lần cuối cùng ở cảnh kết thường mang nghĩa đầy đủ nhất.

Motif khác biểu tượng thế nào?

Motif là yếu tố lặp lại trong tác phẩm, có thể là hình ảnh, câu nói, giai điệu. Biểu tượng là thứ mang nghĩa vượt khỏi bản thân nó. Một motif thường trở thành biểu tượng khi sự lặp lại khiến nó gắn với một ý, nên hai khái niệm hay đi cùng nhau.

Quả cam trong The Godfather có nghĩa gì?

Phim cho thấy cam xuất hiện quanh nhiều cảnh bạo lực, như lúc ông Vito bị bắn khi đang mua cam. Nhiều khán giả đọc cam là điềm báo cái chết. Đây là cách đọc phổ biến của người xem, có ý kiến cho rằng ban đầu đó chỉ là lựa chọn màu sắc.

Hai chiếc áo ở cuối Brokeback Mountain nghĩa là gì?

Hai chiếc áo lồng vào nhau từng được Jack giữ kín trong tủ, ở cảnh cuối được Ennis treo trong tủ của mình cạnh tấm bưu thiếp ngọn núi. Cách đọc phổ biến là Ennis cuối cùng nhận lấy tình yêu ấy, nhưng chỉ dám giữ nó ở nơi kín đáo nhất và khi đã quá muộn.

Làm sao biết mình có đang đọc biểu tượng quá tay không?

Kiểm ba điều: thứ đó có xuất hiện ít nhất hai lần ở các điểm ngoặt không, nghĩa của nó có đổi theo câu chuyện không, và cách đọc có hợp với chủ đề cả tác phẩm không. Thiếu cả ba thì nhiều khả năng đó chỉ là đạo cụ.

Màu sắc trong phim có nghĩa cố định không?

Không. Không có bảng quy ước kiểu xanh là buồn, vàng là hy vọng dùng được cho mọi phim. Màu chỉ thành biểu tượng khi phim lặp lại nó có hệ thống và gắn với những khoảnh khắc nhất định, như chiếc áo đỏ trong một phim đen trắng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138