Bài có tiết lộ nội dung toàn bộ phim The Shining của Stanley Kubrick, kể cả mê cung và bức ảnh ở cảnh cuối; nếu chưa xem, nên để dành.
Bức ảnh cuối The Shining chụp buổi tiệc ngày 4 tháng 7 năm 1921 ở khách sạn Overlook, và Jack Torrance đứng ngay giữa, tươi cười. Cách đọc phổ biến nhất: khách sạn đã thu Jack vào, anh thành một trong những vị khách vĩnh viễn của nó. Cách đọc thứ hai: Jack đã thuộc về nơi này từ trước khi đến, như một kiếp trước, đúng như lời gã quản gia Grady nói rằng anh luôn là người trông coi. Phim không chọn giúp bạn. Phần dưới đi qua những gì phim cho thấy, các chi tiết cài sẵn, và vì sao không thể đọc phim này thuần là chuyện một người phát điên.
Những phút cuối: mê cung, dấu chân và tấm ảnh trên tường
Giữa trận bão tuyết, Jack cầm rìu đuổi theo Danny vào khu mê cung cây xanh trước khách sạn. Danny nghĩ ra một mẹo: cậu bước giật lùi đúng vào những dấu chân của mình rồi nhảy sang một bên, nấp sau bờ cây. Jack, khập khiễng vì vết thương, lần theo dấu chân tới chỗ nó đứt rồi lạc giữa các ngã rẽ. Danny lần ngược ra ngoài, gặp mẹ. Hai mẹ con rời đi bằng chiếc xe chạy trên tuyết mà Hallorann, người đầu bếp có cùng năng lực như Danny, đã lái tới; Hallorann thì bị Jack giết ngay khi vừa bước vào sảnh.
Sáng hôm sau, Jack ngồi chết cóng trong mê cung, mặt phủ băng. Rồi máy quay chuyển vào hành lang khách sạn, chậm rãi tiến về phía bức tường treo đầy ảnh cũ. Nhạc khiêu vũ thập niên hai mươi vang lên. Máy quay dừng ở một tấm ảnh đen trắng chụp đám đông dự tiệc; ở giữa là Jack, trẻ trung, tay giơ lên chào. Dòng chữ dưới ảnh ghi buổi tiệc ngày 4 tháng 7 năm 1921. Hết phim.
Lần đầu xem, nhiều người không kịp đọc dòng ngày tháng, chỉ thấy bóng dáng Jack và cảm giác bất an. Nhưng đây là khoảnh khắc biến cả câu chuyện từ chuyện gia đình bị giam trong khách sạn mùa đông thành một câu hỏi lớn hơn về thời gian và về chính khách sạn.
Những chi tiết đã cài sẵn để dẫn tới tấm ảnh
Cảm giác đã từng ở đây. Ngay những ngày đầu, Jack nói với Wendy rằng anh thấy như mình đã ở nơi này từ trước, anh mê nó ngay lập tức. Lần đầu xem, câu ấy nghe như lời khen; xem lại, nó là lời báo trước.
Người trông coi trước đó. Ở buổi phỏng vấn, ông quản lý Ullman kể chuyện người trông coi mùa đông tên Grady đã sát hại vợ và hai con gái rồi tự sát. Jack nghe xong bình thản nhận việc. Chuyện cũ được đặt sẵn như một khuôn mẫu chờ người kế tiếp lặp lại.
Cuộc nói chuyện trong phòng vệ sinh. Ở phòng tiệc Vàng, gã phục vụ tên Grady dẫn Jack vào phòng vệ sinh và nói đại ý rằng Jack luôn luôn là người trông coi, còn Grady thì luôn luôn ở đây. Ullman gọi người trông coi cũ là Charles Grady, còn gã phục vụ tự xưng là Delbert Grady; khán giả bàn mãi về chỗ lệch tên này, và nó càng làm nhoè ranh giới giữa các thời.
Quầy bar và gã phục vụ Lloyd. Jack ngồi uống ở một quầy bar lẽ ra trống trơn, nói chuyện như với người quen cũ. Khách sạn mời anh vào bữa tiệc của nó từng chút một, trước khi treo anh lên tường.
Vì sao không thể đọc đây chỉ là chuyện Jack phát điên
Một cách đọc rất tự nhiên là: Jack nghiện rượu, bất mãn, bị cô lập giữa mùa đông, rồi phát điên; ma quỷ chỉ là ảo giác của anh. Cách đọc này giải thích được phần lớn phim, kể cả những trang giấy đánh máy lặp đi lặp lại một câu duy nhất mà Wendy phát hiện. Nhưng có một cảnh nó không giải thích nổi.
Sau khi Wendy đánh ngất Jack và nhốt anh vào kho thực phẩm, anh ngồi trong đó, nghe giọng Grady trách mình đã thất bại. Rồi tiếng chốt cửa bật ra từ bên ngoài. Không ai trong ba người nhà Torrance mở cánh cửa ấy: Wendy đang ở chỗ khác, Danny thì sợ cha. Cánh cửa mở là một sự việc vật lý, không phải ảo giác trong đầu Jack. Từ cảnh đó trở đi, phim đã cho thấy khách sạn có thế lực thật.
Wendy về cuối cũng thấy những bóng người kỳ quái trong các hành lang, nên ngay cả người tỉnh táo nhất nhà cũng chứng kiến. Vậy tấm ảnh năm 1921 không thể chỉ là biểu tượng cho cơn điên; nó là bằng chứng rằng Overlook có cách giữ người của nó. Câu hỏi còn lại là giữ bằng cách nào, và từ bao giờ.
Ba cách đọc tấm ảnh, căn cứ và chỗ yếu
Bảng dưới đặt ba cách đọc phổ biến cạnh nhau. Bạn có thể giữ một cách, hoặc thấy chúng không loại trừ nhau.
| Cách đọc | Căn cứ trong phim | Chỗ yếu |
|---|---|---|
| Khách sạn thu Jack vào sau khi anh chết | Jack chết trong mê cung đêm trước, sáng hôm sau đã có trong ảnh; khách sạn “sưu tầm” người như sưu tầm ảnh | Không giải thích được cảm giác quen thuộc của Jack từ ngày đầu |
| Jack đã ở đó từ kiếp trước | Câu Jack nói thấy như đã từng ở đây; lời Grady rằng Jack luôn là người trông coi | Phim không cho thấy cơ chế tái sinh nào khác ngoài tấm ảnh |
| Thời gian ở Overlook không chảy thẳng | Tiệc thập niên hai mươi hiện ra giữa mùa đông hiện tại; hai cái tên Grady lệch nhau | Mơ hồ, khó dùng để giải thích từng sự việc cụ thể |
Ba cách đọc gặp nhau ở một điểm: Jack không phải người ngoài lỡ bước vào một khách sạn ma. Ở một nghĩa nào đó, anh thuộc về nó, và cái kết khoá anh vào đó mãi mãi.
Cũng nên để ý vị trí của Jack trong ảnh: không đứng lẫn ở rìa như một vị khách vô danh mà ở chính giữa hàng đầu, như người được chào đón nhất buổi tiệc. Với một người suốt phim thấy mình bị coi thường, thất bại trong nghề viết và trong vai người chồng, người cha, chỗ đứng đó mang vị chua chát. Khách sạn cho Jack thứ anh khao khát, sự công nhận và cảm giác thuộc về, với cái giá là chính anh và gia đình anh. Đọc theo hướng này, tấm ảnh không chỉ trả lời câu hỏi “từ bao giờ” mà còn trả lời câu hỏi “vì sao Jack dễ bị cám dỗ đến thế”.
Kubrick từng nói gì, và bản tiểu thuyết kết khác thế nào
Trong một cuộc phỏng vấn dài với một nhà phê bình người Pháp, Kubrick nói đại ý rằng tấm ảnh ở phòng khiêu vũ gợi ý Jack là sự tái sinh của một người từng ở đó. Ông không mở rộng thêm, và câu nói đó cũng không khoá hai cách đọc còn lại. Kubrick nổi tiếng ít giải thích phim của mình, nên một gợi ý ngắn như vậy đã là nhiều.
Bản tiểu thuyết của Stephen King kết thúc theo hướng khác hẳn. Không có mê cung cây xanh, không có tấm ảnh. Lò hơi của khách sạn nổ, Overlook cháy rụi, còn Hallorann sống sót và rời đi cùng Wendy và Danny. Trong sách, Jack có những khoảnh khắc giằng co với con quỷ trong mình, và chính cái cuối cùng còn sót lại của người cha giúp con trai chạy thoát.
Stephen King từng công khai không thích bản phim, một phần vì Jack của Kubrick có vẻ đã bất ổn từ đầu, nên hành trình sa ngã kém bi kịch hơn. Biết điều này giúp hiểu vì sao cái kết phim lạnh như vậy: Kubrick không cho Jack giây phút chuộc lỗi nào, cũng không cho khách sạn bị huỷ diệt. Overlook vẫn đứng đó, và bức tường vẫn còn chỗ treo ảnh.
Giả thuyết của khán giả: từ ngày Quốc khánh Mỹ tới nghĩa địa cũ
Ngoài ba cách đọc chính, The Shining sinh ra cả một kho giả thuyết, nhiều tới mức có hẳn một phim tài liệu tên Room 237 ghi lại những cách giải mã của người hâm mộ. Cần nói rõ đây là giả thuyết, không phải điều phim khẳng định.
Giả thuyết hay gặp nhất xoay quanh lịch sử nước Mỹ. Ullman kể khách sạn được xây trên một khu chôn cất cũ của người bản địa, và tấm ảnh chụp đúng ngày Quốc khánh Mỹ. Người theo hướng này cho rằng phim nói về bạo lực mà một đất nước dựng trên đó, thứ bạo lực được lặp lại qua từng thế hệ người trông coi. Chỗ mạnh: hai chi tiết đều có thật trong phim và được đặt ở vị trí dễ thấy. Chỗ yếu: phim không phát triển chủ đề này thêm, nên nó dễ biến thành việc gán nghĩa vào mọi món đồ trang trí.
Một nhóm khác tập trung vào bố cục khách sạn, cho rằng các hành lang và cửa sổ không thể tồn tại cùng nhau về mặt kiến trúc, nhằm khiến người xem mất phương hướng. Dù có đúng ý đồ hay không, cảm giác lạc lối ấy khớp với cái kết: Jack lạc trong mê cung, và cũng lạc trong thời gian.
Xem lại lần hai, để ý những gì
Biết trước tấm ảnh, lần xem thứ hai sẽ khác. Vài chỗ đáng dừng lại:
- Câu Jack nói với Wendy về cảm giác đã từng ở đây, nghe lại với tấm ảnh trong đầu.
- Mọi lần Jack nhìn vào gương hoặc nói chuyện với ai đó mà máy quay không cho thấy rõ người kia có thật hay không.
- Mô hình mê cung trong sảnh mà Jack cúi nhìn, và cảnh mê cung thật về sau.
- Cảnh kho thực phẩm: lắng nghe tiếng chốt cửa, đó là bằng chứng quan trọng nhất của phim.
- Những bức ảnh treo trên hành lang mà máy quay lướt qua nhiều lần trước cảnh cuối.
Nếu thích kiểu kết treo nhân vật lơ lửng giữa các thời như vậy, trong cùng danh mục có Birdman, nơi nhân vật chính cũng bước ra khỏi ranh giới giữa thật và ảo, và The Thing của John Carpenter, một phim kinh dị khác để người xem tự đoán ai còn là người.
Câu hỏi thường gặp
Bức ảnh cuối phim The Shining có ý nghĩa gì?
Bức ảnh chụp buổi tiệc ngày 4 tháng 7 năm 1921 ở Overlook, Jack đứng giữa. Cách đọc phổ biến là khách sạn đã thu Jack vào làm khách vĩnh viễn, hoặc Jack đã thuộc về nơi đó từ một kiếp trước. Phim không chốt cách nào.
Ai mở cửa kho cho Jack thoát ra?
Phim không cho thấy người mở, chỉ cho nghe giọng Grady rồi tiếng chốt cửa bật ra. Không ai trong nhà Torrance ở đó, nên đây là bằng chứng rằng khách sạn có thế lực thật chứ không chỉ là ảo giác của Jack.
Jack Torrance có phải ma từ trước không?
Không có câu trả lời dứt khoát. Lời Grady rằng Jack luôn là người trông coi và lời Kubrick gợi ý về sự tái sinh nghiêng về hướng đó, nhưng phim không cho thấy Jack từng sống ở năm 1921.
Danny thoát khỏi mê cung bằng cách nào?
Cậu bước giật lùi đúng vào dấu chân của mình rồi nhảy sang bên nấp, khiến Jack lần theo dấu tới chỗ đứt và lạc. Sau đó Danny lần ra ngoài, cùng mẹ rời đi bằng chiếc xe chạy trên tuyết.
Tiểu thuyết The Shining kết thúc khác phim thế nào?
Trong sách, lò hơi phát nổ, khách sạn cháy rụi và Hallorann sống sót. Không có mê cung cây xanh, không có tấm ảnh năm 1921. Jack trong sách còn giằng co với phần người của mình, khác hẳn Jack lạnh lùng của bản phim.
Vì sao có hai cái tên Grady trong phim?
Ullman nhắc người trông coi cũ là Charles Grady, còn gã phục vụ trong phòng tiệc tự xưng Delbert Grady. Phim không giải thích; khán giả đọc nó như dấu hiệu thời gian và danh tính ở Overlook không ổn định.