CuoiCung.comCuối Cùng
Các kiểu cái kết

Deus ex machina là gì: cứu nguy từ trên trời rơi xuống và khi nào nó được tha thứ

Deus ex machina là lối gỡ nút bằng một lực bên ngoài không được chuẩn bị. Gốc từ sân khấu Hy Lạp, ví dụ từ Molière tới Chúa tể những chiếc nhẫn, và khi nào nó được tha.

A Vietnamese woman in a coral blouse sits in the back rows of a university lecture hall, laughing with two students beside her, rows of empty seats ahead, soft daylight

Deus ex machina, dịch sát là "vị thần từ cỗ máy", là lối gỡ nút truyện bằng một lực bên ngoài xuất hiện đột ngột, không được chuẩn bị từ trước và không đến từ lựa chọn của nhân vật: một người cứu, một sự kiện may mắn, một luật mới vừa nảy ra. Nó bị chê vì lấy mất cái kết khỏi tay nhân vật. Nhưng nó được tha thứ khi đã được gài từ trước, khi được dùng có chủ ý để mỉa mai, hoặc khi cứu nhân vật mà vẫn bắt họ trả giá.

Bài có nhắc cái kết của Medea, Tartuffe, Lord of the Flies, The War of the Worlds và The Lord of the Rings, mỗi tác phẩm một hai câu. Phần dưới đi từ gốc gác sân khấu của khái niệm tới cách tự kiểm tra xem một cái kết có đang được cứu bằng cỗ máy hay không.

Từ cái cần cẩu trên sân khấu Hy Lạp

Sân khấu bi kịch Hy Lạp cổ có một thiết bị gọi là mechane, một kiểu cần cẩu bằng gỗ đưa diễn viên đóng vai thần linh bay lơ lửng phía trên sân diễn. Khi câu chuyện rối tới mức con người không gỡ nổi, vị thần xuất hiện, phân xử, và mọi chuyện được sắp xếp lại. Cụm La-tinh deus ex machina là cách người đời sau gọi lối kết đó: vị thần bước ra từ cỗ máy.

Euripides là người hay dùng lối này. Medea là ví dụ được nhắc nhiều nhất: sau những việc khủng khiếp nàng làm, đáng lẽ phải chịu trừng phạt, nàng lại thoát đi trên cỗ xe do thần Mặt Trời, ông nội nàng, gửi tới. Aristotle, trong cuốn Thi học, đã chê lối gỡ nút như vậy và lấy chính Medea làm ví dụ; theo ông, lời giải phải mọc ra từ cốt truyện chứ không được thả từ trên xuống.

Hơn hai nghìn năm sau, lời chê đó vẫn là tiêu chuẩn mà người xem dùng mà không cần biết tên. Khi bạn ra khỏi rạp và nói "phim cứu nhân vật dễ quá", bạn đang nói đúng điều Aristotle nói.

Điều thú vị là chính Euripides có lẽ không coi đó là lỗi. Với khán giả Hy Lạp, các vị thần là một phần của thế giới truyện, và việc thần can thiệp là chuyện bình thường như mưa nắng. Lối kết ấy chỉ thành vấn đề khi người xem bắt đầu đòi câu chuyện phải tự đứng được trên lựa chọn của con người. Nói cách khác, deus ex machina là lỗi hay không còn tuỳ vào lời hứa mà một câu chuyện đã đưa ra với người xem của nó.

Những cái kết hay được nhắc khi bàn chuyện này

Tartuffe của Molière kết bằng một lệnh vua. Kẻ đạo đức giả Tartuffe đã chiếm được nhà cửa của Orgon và sắp đẩy cả gia đình ra đường. Đúng lúc tưởng hết đường, một viên quan của nhà vua tới, tuyên rằng nhà vua đã nhìn thấu kẻ lừa đảo, và Tartuffe bị bắt. Không nhân vật nào trong nhà tự cứu mình. Nhiều người đọc cái kết này như một lời tâng bốc nhà vua mà Molière cần, cũng có người đọc nó như lời mỉa ngầm: chỉ một quyền lực bên ngoài mới dẹp nổi kẻ giả dối.

Lord of the Flies của William Golding kết bằng một sĩ quan hải quân. Ralph đang bị cả nhóm săn đuổi giữa đảo cháy, rồi bất ngờ đâm sầm vào một sĩ quan vừa đổ bộ. Trên giấy, đây là cứu nguy từ trên trời rơi xuống. Nhưng Golding dùng nó để mỉa: người lớn tới cứu bọn trẻ khỏi cuộc chém giết lại chính là người từ một con tàu chiến, giữa một cuộc chiến của người lớn. Ralph khóc, và cái kết nói rằng thứ ác trên đảo không ở đâu xa.

The War of the Worlds của H. G. Wells kết bằng vi khuẩn. Người sao Hoả gần như đã thắng thì chết dần vì những vi khuẩn bình thường của Trái Đất mà cơ thể họ không chống nổi. Có người gọi đây là cỗ máy cứu nguy kinh điển. Người bênh thì nói rằng cái kết khớp với điều cả truyện nói về sự nhỏ bé của con người: không phải loài người thắng, mà là thứ nhỏ nhất của hành tinh này.

The Lord of the Rings và những con đại bàng. Sau khi chiếc nhẫn bị huỷ, Frodo và Sam được đại bàng cứu khỏi sườn núi lửa. Người xem hay hỏi đùa vì sao không cưỡi đại bàng bay thẳng tới từ đầu. Nhưng đại bàng đã xuất hiện từ trước, cứu Gandalf và cả nhóm của Bilbo trong The Hobbit, và chúng chỉ đến sau khi phần việc khó nhất đã do hai người làm xong. Chúng cứu mạng, không cứu nhiệm vụ.

Khi nào bị chê, khi nào được tha

Cùng là lực bên ngoài, nhưng người xem phản ứng rất khác nhau. Bảng dưới gom những điều kiện quyết định.

Câu hỏiDễ bị chê khiĐược tha khi
Lực cứu có được gài trước không?Xuất hiện lần đầu đúng lúc cầnĐã được nhắc, đã được thấy, dù chỉ thoáng qua
Nó cứu điều gì?Cứu cả nhiệm vụ, giải luôn xung đột chínhChỉ cứu mạng sau khi nhân vật đã tự làm phần khó
Nhân vật có phải trả giá không?Thoát ra nguyên vẹn, không mất gìVẫn mang vết thương, vẫn thua một thứ
Tác phẩm có ý thức về nó không?Dùng nghiêm túc như một lời giảiDùng để mỉa, để hỏi lại, như Golding
Thể loại là gì?Truyện tâm lý, truyện trinh thám đòi lời giải công bằngHài kịch, cổ tích, nơi người xem chấp nhận phép màu từ đầu

Hàng cuối đáng chú ý. Cổ tích có bà tiên, hài kịch có những cuộc gặp tình cờ, và người xem vui vẻ chấp nhận vì thể loại đã hứa như vậy. Cùng một cú cứu nguy đặt vào truyện trinh thám, nơi người đọc được hứa một lời giải dựa trên manh mối, lại thành một lời nuốt hứa.

Vì sao người xem thấy bị lấy mất cái kết

Cả bộ phim là một chuỗi lựa chọn của nhân vật dưới sức ép. Người xem gắn bó vì muốn biết với con người ấy, với những gì họ có, họ sẽ thoát ra thế nào. Khi một lực bên ngoài giải quyết thay, câu hỏi đó không bao giờ được trả lời. Bạn không thấy nhân vật thắng, bạn thấy tác giả thắng hộ.

Cảm giác bị lấy mất còn đến từ chuyện luật chơi của câu chuyện bị đổi. Nếu suốt hai tiếng phim cho bạn biết thế giới này không có phép màu, rồi phút cuối có phép màu, thì mọi căng thẳng trước đó hoá ra giả. Bạn đã lo cho nhân vật một cách vô ích. Ngược lại, nếu thế giới đã cho bạn thấy đại bàng từ trước, việc chúng xuất hiện chỉ là thế giới đó vận hành đúng như đã hứa.

Một chi tiết nhỏ hay bị quên: người xem thường dễ dãi với may mắn ở đầu truyện và khắt khe với may mắn ở cuối. Một sự trùng hợp đưa nhân vật vào rắc rối là chấp nhận được, đó là lý do câu chuyện bắt đầu. Một sự trùng hợp đưa nhân vật ra khỏi rắc rối thì bị chê, vì đó là lúc người xem chờ nhân vật tự làm.

Một vài cái kết hiện đại còn dùng bản đổi kiểu của cỗ máy cứu nguy: không phải ai đó tới cứu, mà là một sự thật mới được tiết lộ làm xung đột tự tan biến, kiểu kẻ thù hoá ra chỉ là hiểu lầm. Về bản chất, đó vẫn là lời giải từ bên ngoài thả xuống, chỉ khoác áo cú lật.

Tự kiểm một cái kết có đang được cứu bằng cỗ máy không

Năm câu này dùng được cho cả người xem lẫn người đang viết truyện. Trả lời bằng cảnh cụ thể.

  1. Ai giải quyết xung đột chính? Nếu không phải nhân vật chính, hoặc ít nhất không phải nhờ hành động của họ, hãy đánh dấu.
  2. Lực giải quyết đã xuất hiện trước đó chưa? Tìm lần đầu tiên nó được nhắc. Nếu không có, đó là cỗ máy.
  3. Nếu bỏ lực đó đi, nhân vật có còn đường nào không? Nếu không, cả phần giữa truyện đã dồn nhân vật vào ngõ cụt mà tác giả không biết gỡ.
  4. Nhân vật mất gì? Thoát mà không mất gì là dấu hiệu cái kết đang được làm cho dễ chịu hơn là làm cho đúng.
  5. Tác phẩm có nháy mắt với bạn không? Có những cú cứu nguy cố ý lộ liễu để nói điều khác, như cái kết của Lord of the Flies.

Qua được câu hai và câu bốn là đủ để một cú cứu nguy không còn bị coi là cỗ máy. Chỉ cần gài sẵn và bắt trả giá, người xem sẽ thấy đó là câu chuyện chứ không phải tác giả.

Những bản đổi kiểu hay gặp hôm nay

Ít phim bây giờ thả một vị thần xuống thật, nhưng tinh thần của cỗ máy vẫn còn trong nhiều dạng quen mặt.

  • Đồng minh xuất hiện đúng phút chót. Một đội cứu viện, một người bạn cũ, mà phim không cho thấy họ đang trên đường tới.
  • Năng lực mới nảy ra. Nhân vật bỗng làm được điều chưa từng làm, không qua tập luyện, không có lời giải thích.
  • Kẻ ác tự gục. Phản diện ngã bệnh, gặp tai nạn, hoặc bị một kẻ ác khác hạ thay.
  • Luật thế giới đổi phút cuối. Một quy tắc được nêu ra lần đầu ngay khi cần, ví dụ một món đồ hoá ra có công dụng chưa ai nhắc.
  • Mọi chuyện chỉ là mơ. Bản cực đoan nhất: xoá sạch xung đột bằng cách xoá luôn câu chuyện. Kiểu này có bài riêng trên site.

Không phải mọi sự xuất hiện của những dạng trên đều là lỗi. Một năng lực mới đã được gợi từ trước, một đồng minh đã được thấy lên đường, thì đó là cài cắm tốt. Chỉ khi chúng đến không báo trước và làm thay phần việc của nhân vật, người xem mới thấy mình bị lấy mất cái kết.

Câu hỏi thường gặp

Deus ex machina là gì?

Deus ex machina là lối gỡ nút truyện bằng một lực bên ngoài xuất hiện đột ngột, không được chuẩn bị và không đến từ lựa chọn của nhân vật. Cụm này nghĩa là vị thần từ cỗ máy, gốc từ cần cẩu đưa diễn viên đóng vai thần lên sân khấu Hy Lạp cổ.

Vì sao deus ex machina bị coi là lỗi?

Vì nó lấy mất cái kết khỏi tay nhân vật: người xem theo dõi cả truyện để thấy nhân vật tự thoát ra, nhưng cuối cùng một lực bên ngoài làm thay. Nó còn có thể phá luật của thế giới truyện, làm mọi căng thẳng trước đó trở nên vô nghĩa.

Đại bàng trong Chúa tể những chiếc nhẫn có phải deus ex machina không?

Thường được nhắc như ví dụ, nhưng đại bàng đã xuất hiện từ trước trong The Hobbit và trong chuyện Gandalf thoát khỏi Orthanc. Chúng chỉ cứu Frodo và Sam sau khi chiếc nhẫn đã bị huỷ, tức là cứu mạng chứ không làm thay nhiệm vụ.

Cái kết Lord of the Flies có phải cứu nguy từ trên trời rơi xuống không?

Về hình thức thì có, vì một sĩ quan hải quân bất ngờ xuất hiện đúng lúc Ralph bị săn đuổi. Nhưng Golding dùng nó để mỉa: người lớn tới cứu bọn trẻ lại đến từ một con tàu chiến giữa cuộc chiến của chính họ.

Aristotle nói gì về deus ex machina?

Trong Thi học, Aristotle cho rằng lời giải của truyện phải mọc ra từ chính cốt truyện, không được thả từ ngoài vào, và ông lấy cái kết của Medea làm ví dụ cho lối gỡ nút không đạt. Tiêu chuẩn đó vẫn được người xem dùng tới ngày nay.

Khi nào một cú cứu nguy bất ngờ vẫn chấp nhận được?

Khi lực cứu đã được gài từ trước, khi nhân vật đã tự làm phần việc khó nhất và vẫn phải trả giá, hoặc khi tác phẩm dùng nó có chủ ý để mỉa mai. Trong hài kịch và cổ tích, người xem cũng dễ chấp nhận hơn vì thể loại đã hứa có phép màu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138