CuoiCung.comCuối Cùng
Các kiểu cái kết

Tất cả chỉ là giấc mơ: kiểu kết bị ghét nhất và những lần nó lại thành công

Kết "hoá ra chỉ là mơ" bị ghét vì xoá sạch những gì người xem đã lo lắng. Vì sao Alice, Phù thuỷ xứ Oz và vài truyện khác vẫn thành công, cách phân biệt hai trường hợp.

Late afternoon on a veranda, a Vietnamese woman in a sky blue dress leans back on a rattan sofa, eyes half closed, blank pages resting on her lap, side view

Kết "tất cả chỉ là giấc mơ" là khi câu chuyện, ở phút cuối, tiết lộ rằng những gì ta vừa theo dõi chưa từng xảy ra thật mà chỉ diễn ra trong giấc mơ hay tâm trí một nhân vật. Nó bị ghét vì xoá sạch những gì người xem đã lo lắng, và vì thường là cách tác giả thoát khỏi một câu chuyện không biết gỡ. Nó thành công khi giấc mơ đã lộ ra từ trước qua chính logic của truyện, và khi nó nói điều gì đó về người đang mơ.

Bài nhắc cái kết của Alice's Adventures in Wonderland, bản phim The Wizard of Oz, phim truyền hình Dallas, truyện ngắn An Occurrence at Owl Creek Bridge và cách đọc phổ biến về Mulholland Drive. Mỗi ví dụ chỉ kể tới đủ để thấy giấc mơ làm việc gì cho cái kết.

Vì sao người xem thấy bị phản bội

Cả câu chuyện dựa trên một thoả thuận ngầm: những gì xảy ra trên màn hình là thật trong thế giới của phim. Người xem lo lắng cho nhân vật, mừng khi họ thắng, đau khi họ mất, vì tin rằng những điều ấy có hậu quả. Cái kết "chỉ là mơ" phá thoả thuận ấy sau khi người xem đã trả đủ cảm xúc. Không còn hậu quả nào, nghĩa là không còn lý do gì để đã lo lắng.

Thêm vào đó, kiểu kết này thường lộ ra như một lối thoát. Khi tác giả đẩy câu chuyện tới chỗ quá xa, quá rối, quá đen tối, một cú tỉnh dậy là cách rẻ nhất để đưa mọi thứ về như cũ. Người xem đọc ra điều đó ngay. Đó là anh em họ gần của cỗ máy cứu nguy từ trên trời rơi xuống, một kiểu kết có bài riêng trên site: cả hai cùng giải quyết câu chuyện bằng một lực đứng ngoài câu chuyện.

Ví dụ khét tiếng nhất trên truyền hình là phim bộ Dallas. Nhân vật Bobby Ewing chết ở cuối một mùa, và cả mùa tiếp theo đi tiếp mà không có anh. Rồi Bobby bước ra từ phòng tắm như chưa có gì xảy ra, và mùa sau mở đầu bằng việc giải thích rằng cả một mùa vừa qua chỉ là giấc mơ của Pam, vợ anh. Người xem đã theo dõi cả một năm truyện. Cú tỉnh dậy ấy trở thành ví dụ quen thuộc mỗi khi người ta muốn nói tới một cái kết xoá sạch câu chuyện.

Các dạng của cái kết giấc mơ

Không phải mọi cái kết có giấc mơ đều giống nhau. Năm dạng dưới đây được người xem phản ứng rất khác nhau.

DạngLàm gì với câu chuyệnVí dụNgười xem thường thấy
Khung mơ trung thựcBáo từ đầu bằng logic mơ, tỉnh dậy chỉ xác nhậnAlice's Adventures in WonderlandThoả mãn, vì chưa từng bị lừa
Mơ để học một điềuGiấc mơ là hành trình nội tâm, tỉnh dậy mang theo bài họcBản phim The Wizard of OzẤm áp, nếu bài học thật
Mơ để sửa saiXoá những gì nhà làm phim không muốn giữDallasBị phản bội
Mơ như cú lậtCái kết cho thấy cả chuyện là ý nghĩ cuối cùng của một ngườiAn Occurrence at Owl Creek BridgeSững sờ, nếu được gài
Mơ như lời đùaTỉnh dậy là câu đùa cuối với khán giả trung thànhTập cuối phim hài NewhartBật cười, vì không ai coi nó là nghiêm túc

Hai dạng đầu và dạng cú lật thường được tha thứ, dạng sửa sai gần như luôn bị chê. Dạng lời đùa là trường hợp đặc biệt: ở tập cuối của Newhart, nhân vật chính tỉnh dậy cạnh người vợ trong một phim hài cũ mà chính diễn viên ấy từng đóng nhiều năm trước, như thể cả bộ phim vừa xong là giấc mơ của nhân vật cũ. Đó là một cái nháy mắt với khán giả hơn là một cái kết, và chính vì không đòi được tin, nó được nhớ với nụ cười.

Những lần giấc mơ lại thành công

Alice: giấc mơ được báo trước bằng chính logic của nó. Lewis Carroll không giấu gì. Từ lúc Alice rơi xuống hang thỏ, mọi thứ vận hành như một giấc mơ thật: kích cỡ đổi xoành xoạch, lời nói lẫn lộn, những cuộc trò chuyện vô lý mà trong mơ không ai thấy lạ. Khi Alice tỉnh dậy bên bờ sông cạnh chị gái, và những lá bài bay vào mặt hoá ra là lá cây rơi, người đọc không thấy bị lừa. Giấc mơ là hình thức của cả cuốn sách, cái kết chỉ gọi đúng tên nó.

The Wizard of Oz: giấc mơ nói về người mơ. Bản phim để Dorothy tỉnh dậy trên giường ở Kansas, quanh là những người làm thuê trên trang trại, những gương mặt đã đóng Bù Nhìn, Người Thiếc và Sư Tử trong xứ Oz. Giấc mơ được dựng từ chính những người cô biết, và điều cô học được, rằng nhà là nơi đáng trở về, là điều cô thiếu lúc đầu phim. Đáng nói là trong sách của L. Frank Baum, xứ Oz là có thật và Dorothy thật sự đã tới đó; bản phim chọn biến nó thành giấc mơ.

An Occurrence at Owl Creek Bridge: giấc mơ là sự tàn nhẫn. Truyện ngắn của Ambrose Bierce kể một người đàn ông bị đem ra xử tử trên cầu thời Nội chiến Mỹ. Sợi dây đứt, anh rơi xuống sông, thoát đi, băng qua rừng về tới nhà, thấy vợ ra đón. Rồi câu chuyện quay về cây cầu: anh chưa từng thoát. Toàn bộ cuộc trốn chạy là những gì diễn ra trong đầu anh trong khoảnh khắc cuối. Cái kết ăn vì những chi tiết lạ trong cuộc trốn, như khu rừng tưởng không có điểm cuối và những vì sao lạ trên trời, đã gài sẵn, và vì nó nói một điều khắc nghiệt về khát khao sống.

Mulholland Drive và giấc mơ như một cách đọc

Có những phim không tuyên bố đâu là giấc mơ, mà để người xem tự rút ra. Mulholland Drive của David Lynch là trường hợp được bàn nhiều nhất. Phim không có cảnh nào nói thẳng ai mơ, nhưng cách đọc phổ biến nhất cho rằng phần lớn bộ phim, với cô gái tên Betty đầy hy vọng tới Hollywood, là giấc mơ của Diane Selwyn, một diễn viên thất bại. Phần cuối, u ám và rời rạc hơn, là đời thật của Diane.

Căn cứ của cách đọc này nằm ở những gương mặt và chi tiết xuất hiện ở cả hai phần nhưng mang vai trò khác nhau: người phụ nữ Diane yêu và mất ở đời thật trở thành người cần được cô che chở trong giấc mơ, những người từng làm cô tổn thương bị biến thành kẻ đáng cười. Giấc mơ, theo cách đọc ấy, là phiên bản đời mà Diane ước mình có. Đây vẫn là cách đọc, không phải điều phim xác nhận; Lynch nổi tiếng là không giải thích phim của mình, và có người xem đọc phim theo những hướng khác.

Điều đáng học từ trường hợp này là giấc mơ được dùng không phải để xoá câu chuyện, mà để kể hai câu chuyện cùng lúc: điều nhân vật ước và điều nhân vật có. Khoảng cách giữa hai thứ đó là toàn bộ bi kịch.

Dấu hiệu một cái kết giấc mơ đáng tin

Trước khi chê một cái kết chỉ vì nó là giấc mơ, thử xét bốn điều sau. Có càng nhiều, cái kết càng đứng được.

  • Có dấu vết từ trước. Những chỗ lệch nhỏ, những chi tiết kỳ lạ, những lúc thời gian trôi không bình thường, mà lần đầu xem bạn bỏ qua.
  • Giấc mơ có chất liệu từ đời thật của người mơ. Như những người làm thuê ở Kansas thành bạn đồng hành ở xứ Oz.
  • Tỉnh dậy không xoá mà thêm. Người mơ mang theo một điều gì đó: bài học, nỗi đau, sự thật về chính mình.
  • Giấc mơ là điều phim muốn nói, không phải chỗ trốn. Phim về ước mơ, về sự tự lừa, về khát khao sống thì giấc mơ là hình thức tự nhiên; phim hành động mà tỉnh dậy phút cuối thì không.

Ngược lại, nếu giấc mơ đến đột ngột, không có dấu vết, không mang gì về, và xoá đúng những hậu quả mà người viết có vẻ không biết xử lý, thì cảm giác bị phản bội của bạn là có cơ sở.

Một biến thể: cả thế giới trong đầu một người

Cái kết giấc mơ có một dạng phóng to: không chỉ một chuyến phiêu lưu, mà cả thế giới của bộ phim hoá ra nằm trong tâm trí một người. Tập cuối phim truyền hình St. Elsewhere, về một bệnh viện, là ví dụ hay được nhắc. Cảnh cuối cho thấy cậu bé Tommy, con trai một bác sĩ trong phim, đang nhìn chăm chú vào một quả cầu tuyết có hình toà bệnh viện bên trong. Gợi ý là cả bộ phim chỉ là thế giới tưởng tượng của cậu.

Người xem thời đó chia làm hai phe, và những cuộc bàn tán về nó còn kéo dài nhiều năm. Phe chê nói rằng cái kết coi nhẹ nhiều năm gắn bó với những nhân vật. Phe khen thấy đó là cách khép lại đầy tình cảm, vì nó trả bộ phim về đúng bản chất: một thế giới được tưởng tượng ra, như mọi bộ phim. Hai phe ấy thật ra đang trả lời cùng một câu hỏi mà bài này đặt ra từ đầu: giấc mơ đang xoá câu chuyện, hay đang nói điều gì đó về nó.

Kiểu kết này mạo hiểm nhất với phim bộ dài, nơi người xem đã đầu tư nhiều năm. Một bộ phim hai tiếng có thể xin người xem tha cho một giấc mơ; một bộ phim nhiều mùa thì khó hơn nhiều. Người xem phim bộ không chỉ theo dõi một câu chuyện mà còn sống cùng nó qua nhiều năm của chính đời mình, nên một cú tỉnh dậy không chỉ xoá truyện mà như xoá luôn một phần thời gian họ đã bỏ ra.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao cái kết "tất cả chỉ là giấc mơ" bị ghét?

Vì nó xoá sạch hậu quả của những gì người xem đã lo lắng, và thường lộ ra như cách tác giả thoát khỏi một câu chuyện không biết gỡ. Người xem đã trả cảm xúc thật cho một câu chuyện mà cuối cùng bị tuyên bố là không có thật.

Alice ở xứ sở thần tiên kết thúc thế nào?

Alice tỉnh dậy bên bờ sông cạnh chị gái, và những lá bài bay vào mặt cô hoá ra là lá cây rơi. Cái kết không bị coi là lừa vì cả cuốn sách đã vận hành theo logic của một giấc mơ ngay từ lúc cô rơi xuống hang thỏ.

Xứ Oz trong phim là mơ hay thật?

Trong bản phim The Wizard of Oz, Dorothy tỉnh dậy ở Kansas, quanh là những người đã hiện ra trong xứ Oz, nên phim đọc xứ Oz như một giấc mơ. Trong sách của L. Frank Baum thì khác: xứ Oz có thật và Dorothy thật sự đã tới đó.

Dallas đã làm gì khiến người xem bức xúc?

Phim để nhân vật Bobby Ewing chết, đi tiếp cả một mùa không có anh, rồi cho anh xuất hiện lại và giải thích cả mùa vừa qua chỉ là giấc mơ của vợ anh. Cú tỉnh dậy ấy trở thành ví dụ quen thuộc cho kiểu kết xoá sạch câu chuyện.

Mulholland Drive có phải là một giấc mơ không?

Phim không xác nhận. Cách đọc phổ biến nhất cho rằng phần lớn phim là giấc mơ của Diane Selwyn, phiên bản đời cô ước có, còn phần cuối là đời thật. Đây là cách đọc dựa trên những gương mặt và chi tiết lặp lại ở hai phần, không phải đáp án chính thức.

Khi nào cái kết giấc mơ được chấp nhận?

Khi giấc mơ đã để lại dấu vết từ trước, được dựng từ chất liệu đời thật của người mơ, giúp người mơ mang về một điều gì đó, và chính là điều tác phẩm muốn nói. Thiếu những điều đó, nó thường chỉ là một lối thoát rẻ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138