Kết đóng và kết mở trả lời câu hỏi "truyện đã khép chưa"; kết có hậu và kết bi trả lời câu hỏi khác hẳn, "nhân vật được hay mất". Hai trục này độc lập: có kết đóng mà bi (Hamlet), kết đóng mà có hậu (Pride and Prejudice), kết mở mà ấm áp, kết mở mà lạnh người. Gộp chúng làm một là lý do nhiều cuộc cãi nhau về cái kết đi vòng mãi không tới đâu.
Bài nhắc cái kết của Hamlet, The Godfather, The Shawshank Redemption và vài tác phẩm khác làm ví dụ. Phần dưới đặt hai trục thành một bảng bốn ô, xem mỗi ô làm việc gì với người xem, và vì sao cùng một cái kết có người gọi là có hậu, có người lại thấy là bi.
Hai câu hỏi tách rời: đã khép chưa, và được hay mất
Câu hỏi thứ nhất thuộc về cấu trúc. Truyện đặt ra một câu hỏi lớn ở đầu, và cái kết hoặc trả lời nó dứt khoát (kết đóng), hoặc trả lời một phần rồi để ngỏ một điều có chủ ý (kết mở). Đây là chuyện thông tin: khi màn hình tắt, bạn biết những gì.
Câu hỏi thứ hai thuộc về số phận. Nhân vật chính muốn một điều; cái kết cho họ điều đó (có hậu), lấy đi của họ điều đó hoặc nhiều hơn thế (bi), hay cho một nửa lấy một nửa (buồn mà ngọt, có bài riêng trên site). Đây là chuyện cảm xúc: khi màn hình tắt, bạn thấy nhẹ hay nặng.
Hai câu hỏi không kéo nhau đi. Một bi kịch cổ điển gần như luôn là kết đóng: Hamlet khép lại khi Hamlet, Laertes, nhà vua Claudius và hoàng hậu Gertrude đều đã chết, Horatio còn sống để kể lại, và hoàng tử Fortinbras tới nhận vương quốc. Không còn câu hỏi nào treo. Ngược lại, một phim có thể để ngỏ gần hết mà vẫn để lại cảm giác ấm, vì ta tin nhân vật đã đi đúng hướng.
Khi ai đó nói "phim này kết mở, buồn quá", thật ra họ đang nói hai điều. Tách ra thì cuộc bàn luận rõ hơn nhiều: bạn không thích vì không biết, hay vì biết rồi mà đau.
Bảng bốn ô: ví dụ cho từng kiểu
Mỗi ô dưới đây kèm một ví dụ có thật, nhắc lướt, và một dòng về việc ô đó làm với người xem.
| Có hậu | Bi | |
|---|---|---|
| Đóng | Pride and Prejudice của Jane Austen: Elizabeth và Darcy, Jane và Bingley đều thành đôi; mọi hiểu lầm được gỡ. Người đọc được thưởng cho sự kiên nhẫn. | Hamlet: gần như mọi nhân vật chính đều chết, quyền lực về tay người ngoài. Người xem được khép lại, nhưng bằng một cái giá đầy đủ. |
| Mở | Bản phim The Shawshank Redemption khép bằng cảnh hội ngộ trên bãi biển, còn truyện vừa của Stephen King thì dừng khi Red đang trên đường tới biên giới, chỉ mang theo hy vọng. Ấm, nhưng ta không thấy kết quả. | Kết mở mà lạnh: ta không biết điều gì xảy ra, chỉ biết nó khó tốt đẹp. Kiểu này hay gặp ở phim kinh dị và phim tâm lý, nơi mối đe doạ không bị tiêu diệt mà chỉ tạm lùi. |
Ví dụ Shawshank đáng để ý vì cùng một câu chuyện nằm ở hai ô khác nhau tuỳ bản. Truyện vừa để Red đi về phía một cuộc gặp chưa chắc; bản phim cho ta thấy cuộc gặp. Người thích bản truyện thường nói bản phim "nói hết ra"; người thích bản phim nói hai nhân vật xứng đáng được nhìn thấy nhau. Cả hai đều đang bàn trục đóng mở, không phải trục vui buồn, vì xét về cảm xúc thì cả hai bản đều nghiêng về có hậu.
Kết có hậu không có nghĩa là kết dễ dãi
Có hậu phải được trả bằng cái giá. Một cái kết có hậu thuyết phục thường để nhân vật trả giá trên đường đi: Elizabeth phải nuốt định kiến của chính mình trước khi được hạnh phúc, chứ không chỉ chờ Darcy đổi khác. Có hậu mà không ai mất gì thì người xem quên rất nhanh.
Có hậu phải nảy ra từ lựa chọn của nhân vật. Nếu điều tốt đến từ một may mắn bên ngoài, cái kết trượt sang kiểu cứu nguy từ trên trời rơi xuống. Người xem chấp nhận may mắn ở đầu truyện, ít khi chấp nhận ở cuối.
Có hậu cho ai. Có những cái kết có hậu với nhân vật chính mà lại là thảm hoạ với người khác, và tác phẩm hay sẽ để bạn thấy điều đó. The Godfather là ví dụ quen: Michael Corleone thắng mọi đối thủ, nhưng cảnh cuối là Kay đứng nhìn cánh cửa phòng làm việc khép lại trước mặt mình. Về mặt cốt truyện, Michael đạt mục tiêu; về mặt con người, đó là một cái kết bi được ngụy trang.
Có hậu theo nghĩa nào. Khán giả thường đo có hậu bằng chuyện tình, sống chết. Nhưng một nhân vật có thể mất người yêu mà vẫn đạt điều quan trọng hơn với mình, và tác phẩm tính đó là có hậu. Hiểu nhân vật muốn gì trước khi chấm điểm cái kết.
Kết bi làm việc gì mà kết có hậu không làm được
Một kết bi tốt không chỉ đổ thêm đau khổ vào cuối. Nó cho thấy những lựa chọn trước đó dẫn tới đâu, và vì sao không thể khác. Khi Hamlet chết, bạn không thấy vô lý; bạn thấy sự chần chừ, sự nghi ngờ và vòng trả thù đã kéo mọi người xuống cùng nhau. Bi kịch thuyết phục khi người xem nhìn lại và thấy từng bước đều có người chọn, chỉ là không ai chọn khác đi được.
Đó là lý do kết bi thường để lại ấn tượng lâu hơn. Người xem mang về không phải một lời hứa mà một câu hỏi: nếu ở chỗ đó, mình có chọn khác không. Romeo và Juliet được nhắc mãi không phải chỉ vì hai người chết, mà vì cái chết đó đến từ một chuỗi chậm trễ và hiểu lầm mà người xem thấy rõ hơn nhân vật, điều bài giải thích riêng về vở kịch trên site đi sâu hơn.
Kết bi hỏng khi nỗi đau được thêm vào chỉ để gây sốc: một nhân vật chết vì tai nạn ngẫu nhiên ở phút cuối, không gắn với mạch nào trước đó. Người xem có thể khóc, nhưng ra về thấy bị thao túng hơn là thấy hiểu ra điều gì.
Vì sao cùng một cái kết, người gọi có hậu, người gọi bi
Cãi nhau kiểu này rất hay gặp, và thường đến từ một trong những chỗ lệch sau.
- Lệch về nhân vật được chọn để đứng cùng. Người theo Michael thấy The Godfather kết thắng lợi; người theo Kay thấy kết bi.
- Lệch về điều nhân vật muốn. Nếu nhân vật muốn tự do mà phải trả bằng tình yêu, người coi trọng tình yêu sẽ gọi đó là bi.
- Lệch về khung thời gian. Kết có hậu cho hôm nay có khi là mầm của bi kịch ngày mai; người xem nghĩ xa sẽ thấy buồn.
- Lệch về bản. Truyện và phim, bản chiếu rạp và bản đạo diễn có thể kết khác nhau; hai người có khi đang bàn hai cái kết.
- Lệch về điều được kể và điều được gợi. Phim chỉ cho thấy một khoảnh khắc yên ổn, nhưng những chi tiết trước đó gợi rằng yên ổn ấy không kéo dài; người để ý chi tiết sẽ đọc bi, người tin vào khung hình cuối sẽ đọc có hậu.
Gặp những lúc như vậy, hỏi nhau "bạn đứng về phía ai" và "bạn đang bàn bản nào" thường giải quyết được một nửa tranh luận trước khi nó bắt đầu.
Kết đóng mà vẫn để lại dư âm
Nhiều người nghĩ kết đóng là kết hết chuyện để nói, ra khỏi rạp là quên. Thật ra những kết đóng được nhớ lâu nhất thường khép câu hỏi cốt truyện rất dứt khoát, rồi để lại một câu hỏi khác ở tầng ý nghĩa. Hamlet không để ngỏ ai chết ai sống, nhưng để lại câu hỏi về cái giá của sự chần chừ và của trả thù. The Godfather không để ngỏ ai thắng, nhưng để lại câu hỏi Michael đã đánh đổi những gì để thắng.
Đây là chỗ khác nhau giữa kết đóng của tác phẩm lớn và kết đóng của truyện giải trí làm vội. Truyện làm vội khép cả cốt truyện lẫn ý nghĩa: người tốt được thưởng, kẻ xấu bị phạt, không còn gì phải nghĩ. Tác phẩm lớn khép cốt truyện để người xem rảnh tay mà nghĩ về ý nghĩa. Cánh cửa khép lại trước mặt Kay là một hình ảnh rất đóng, không mơ hồ chút nào về việc ai ở trong ai ở ngoài, nhưng chính sự rõ ràng ấy làm nó day dứt.
Nếu bạn hay phân vân một phim có phải kết mở không chỉ vì xem xong còn suy nghĩ mãi, hãy tách hai tầng ra. Còn suy nghĩ về ý nghĩa không làm cái kết thành mở; chỉ khi chính sự việc bị để ngỏ thì mới là kết mở.
Dùng hai trục này khi bàn hoặc chọn phim
Khi giới thiệu phim cho bạn bè mà không muốn tiết lộ, bạn có thể dùng hai trục này như một cách báo nhẹ. "Kết đóng, hơi nặng" cho người ta biết sẽ không phải đoán, nhưng nên chuẩn bị tinh thần. "Kết mở nhưng ấm" cho biết sẽ có chỗ để bàn mà không ra về chán chường. Hai cụm ngắn đó không tiết lộ ai sống ai chết, nhưng giúp người nghe chọn đúng phim cho buổi tối của mình.
Khi tự xem, ghi lại hai câu sau mỗi phim: câu hỏi lớn của phim đã được trả lời chưa, và nhân vật chính được gì mất gì. Làm vài lần, bạn sẽ thấy gu của mình rõ hơn. Có người thích kết đóng mà bi vì cần cảm giác trọn vẹn dù đau; có người chịu được mọi kết mở miễn là ấm. Biết gu của mình không làm phim hay hơn, nhưng giúp bạn công bằng hơn với những cái kết không hợp gu.
Với người viết, tách hai trục giúp tránh một lỗi phổ biến: tưởng muốn sâu thì phải kết bi, muốn nhẹ thì phải kết đóng có hậu. Độ sâu đến từ việc cái kết có trả lời đúng câu hỏi truyện đã đặt ra hay không, chứ không đến từ chuyện ai sống ai chết.
Câu hỏi thường gặp
Kết đóng là gì?
Kết đóng là cái kết trả lời dứt khoát câu hỏi lớn mà truyện đặt ra, không để ngỏ điều then chốt nào. Kết đóng có thể vui hoặc buồn; điều làm nó đóng là người xem biết đủ, không phải người xem thấy dễ chịu.
Kết có hậu và kết đóng có phải là một không?
Không. Đóng hay mở nói về việc câu hỏi đã được trả lời chưa, còn có hậu hay bi nói về việc nhân vật được hay mất. Hamlet là kết đóng mà bi, còn một phim kết mở vẫn có thể để lại cảm giác ấm áp.
The Shawshank Redemption bản phim và bản truyện kết khác nhau thế nào?
Bản phim cho ta thấy Red tìm tới bãi biển và gặp lại Andy. Truyện vừa của Stephen King dừng sớm hơn, khi Red đang đi về phía biên giới và chỉ mang theo hy vọng được gặp bạn, nên gần với kết mở hơn.
The Godfather kết có hậu hay bi?
Về mặt cốt truyện Michael Corleone thắng, nhưng cảnh cuối đặt người xem ở vị trí của Kay khi cánh cửa khép lại trước mặt cô. Nhiều người đọc đó là một cái kết bi về con người Michael, khoác ngoài là một chiến thắng.
Kết bi có phải lúc nào cũng sâu hơn kết có hậu?
Không. Kết bi sâu khi nỗi đau đến từ những lựa chọn trước đó và khiến người xem hiểu ra điều gì. Kết bi chỉ thêm cái chết ngẫu nhiên để gây sốc thì thường nông hơn một kết có hậu được trả giá xứng đáng.
Vì sao cùng một cái kết mà người khen có hậu, người nói bi?
Thường vì mỗi người đứng về một nhân vật khác nhau, hiểu điều nhân vật muốn khác nhau, hoặc đang bàn hai bản khác nhau của cùng tác phẩm. Hỏi rõ những điều đó trước khi tranh luận sẽ đỡ mất thời gian.