CuoiCung.comCuối Cùng
Viết cái kết cho người viết truyện, kịch bản

Lỗi hay gặp ở cái kết truyện: kết vội, giải thích quá tay, giảng đạo lý

Bảy lỗi làm cái kết hụt: kết vội, nhân vật chính đứng ngoài, giải thích quá tay, giảng đạo lý ở câu cuối, kết kéo dài, xoá sạch câu chuyện. Dấu hiệu và cách sửa.

Afternoon in a quiet cafe corner, a Vietnamese woman in a sage green sweater sits with a cup of coffee, laptop closed and dark, gazing at the street outside

Phần lớn cái kết hụt rơi vào bảy lỗi quen thuộc: kết vội sau một phần giữa dài, nhân vật chính đứng ngoài lúc mọi thứ được giải quyết, giải thích lại những điều người đọc đã hiểu, giảng đạo lý ở câu cuối, kéo dài sau khi câu chuyện đã xong, dùng sự cứu nguy từ ngoài, và xoá sạch câu chuyện bằng kiểu "chỉ là giấc mơ". Mỗi lỗi có một dấu hiệu nhận ra khi đọc lại và một hướng sửa riêng, phần lớn không cần viết lại cả cái kết.

Bài đi qua từng lỗi kèm ví dụ giả định, nhắc lướt vài tác phẩm có thật từng bị chê ở cái kết, và kết bằng một bảng tự kiểm để dùng trước khi đưa bản thảo cho người khác đọc.

Kết vội: phần giữa dài, phần cuối chạy

Đây là lỗi hay gặp nhất ở người mới viết, và cũng hay gặp ở người viết lâu năm khi bị hạn chót đuổi. Phần giữa truyện được viết kỹ, có những cảnh dài cả chục trang, rồi tới cao trào mọi thứ được giải quyết trong một hai đoạn. Người đọc vừa kịp nhập cuộc thì truyện đã xong.

Dấu hiệu khi đọc lại: đếm số trang dành cho cao trào và so với những cảnh xung đột lớn ở giữa. Nếu cảnh lớn nhất của truyện lại ngắn hơn những cảnh phụ ở giữa, gần như chắc chắn bạn đã kết vội. Một dấu hiệu khác là những câu tóm lược kiểu sau đó mọi chuyện được giải quyết, hay mấy tháng sau ai cũng ổn, xuất hiện đúng ở chỗ người đọc chờ được xem tận mắt.

Cách sửa: viết cảnh cao trào ra thành cảnh, với hành động, lời thoại, nhịp chậm lại ở khoảnh khắc quyết định. Không cần dài gấp đôi, nhưng cần đủ để người đọc sống trong đó. Ví dụ giả định: truyện về hai anh em tranh nhau mảnh vườn của cha. Bản vội viết rằng cuối cùng người anh nhường em. Bản sửa cho người đọc thấy buổi chiều người anh cầm cái cuốc của cha, đứng giữa vườn rất lâu, rồi đưa nó cho em mà không nói gì. Cùng một kết quả, nhưng người đọc được có mặt.

Nhân vật chính đứng ngoài lúc mọi thứ được giải quyết

Dấu hiệu. Ở cao trào, người giải quyết vấn đề là nhân vật phụ, là may mắn, là cảnh sát tới đúng lúc, còn nhân vật chính chỉ đứng nhìn hoặc được báo tin. Đọc lại, bạn khó chỉ ra hành động nào của nhân vật chính làm thay đổi kết cục.

Vì sao hỏng. Người đọc đã theo nhân vật chính suốt truyện, đầu tư vào việc người đó sẽ làm gì. Khi người khác làm thay, công theo dõi ấy bị bỏ phí. Truyện có thể vẫn khép, nhưng khép theo kiểu người đọc thấy hụt mà không gọi được tên.

Cách sửa. Tìm trong cao trào một quyết định, dù nhỏ, mà chỉ nhân vật chính mới đưa ra được, và cho quyết định ấy là thứ xoay chuyển kết cục. Nếu cảnh sát buộc phải tới, cho nhân vật chính là người đã quyết định gọi họ, với cái giá phải trả cho quyết định đó.

Trường hợp đặc biệt. Có những truyện cố ý cho nhân vật chính bất lực ở cuối để nói điều gì đó về số phận. Khi ấy sự bất lực phải được cảm nhận như một kết quả, được người đọc thấy nhân vật vật lộn rồi thua, chứ không phải bị bỏ quên.

Giải thích quá tay và giảng đạo lý ở câu cuối

Hai lỗi này cùng gốc: người viết không tin người đọc đã hiểu. Giải thích quá tay là khi sau cảnh cao trào, nhân vật hoặc người kể chuyện ngồi lại kể lại mọi chuyện đã xảy ra và vì sao. Nếu cao trào đã cho người đọc thấy rõ, phần giải thích thành thừa; nếu cao trào chưa rõ, phần giải thích là miếng vá, và việc cần làm là sửa cao trào.

Giảng đạo lý là khi câu cuối của truyện nói thẳng bài học: và anh hiểu rằng tình thân quý hơn tiền bạc, hay từ đó cô biết rằng đừng bao giờ bỏ cuộc. Ngụ ngôn được phép làm vậy vì đó là luật của thể loại, còn truyện ngắn và tiểu thuyết thì không. Câu đạo lý làm hẹp nghĩa của truyện lại thành một khẩu hiệu, và lấy mất của người đọc niềm vui tự rút ra điều mình thấy.

Cách sửa cả hai lỗi gần giống nhau: thử xoá đoạn cuối, hoặc câu cuối, rồi đọc lại. Rất thường xuyên truyện mạnh hơn. Nếu thấy thiếu, thay câu giảng bằng một hình ảnh hay một hành động mang cùng ý. Ví dụ giả định: thay câu và anh hiểu rằng tình thân quý hơn tiền bạc bằng cảnh anh gấp lại tờ giấy bán nhà, nhét vào túi áo, rồi ngồi xuống ăn cơm với mẹ.

Kéo dài, cứu nguy từ ngoài, và xoá sạch câu chuyện

Ba lỗi còn lại ít gặp hơn ở truyện ngắn nhưng hay gặp ở tiểu thuyết và kịch bản dài:

  • Kéo dài sau khi đã xong. Câu chuyện đã trả lời câu hỏi lớn nhưng tác giả không nỡ dừng, thêm cảnh này cảnh khác để chào từng nhân vật. Bản phim The Lord of the Rings: The Return of the King hay bị khán giả trêu là có nhiều lần tưởng hết mà chưa hết, dù không ít người lại yêu chính đoạn ấy. Với truyện của bạn, mỗi cảnh sau cao trào phải làm một việc mới, không chỉ để tạm biệt.
  • Cứu nguy từ ngoài. Một lực không được gài trước, như người thân giàu có từ đâu xuất hiện hay một tai nạn đúng lúc, giải quyết vấn đề thay nhân vật. Lỗi này có bài riêng về cách tránh; cách nhận ra nhanh nhất là hỏi lực đó đã xuất hiện trên trang trước nửa truyện chưa.
  • Xoá sạch câu chuyện. Mọi chuyện hoá ra là giấc mơ, là trò đùa, là chuyện tưởng tượng, và không có gì đã thật sự xảy ra. Phim bộ Dallas từng làm khán giả sửng sốt khi cho cả một mùa phim hoá thành giấc mơ để đưa một nhân vật đã chết trở lại. Người đọc thấy công theo dõi bị huỷ.

Cả ba lỗi đều có ngoại lệ được làm khéo, nhưng ngoại lệ được làm khéo luôn có lý do nằm trong chủ đề của truyện, chứ không phải lối thoát khi người viết bí hoặc không nỡ dừng.

Khi lỗi nằm ở phần đầu chứ không ở phần cuối

Không ít lần cái kết bị chê hụt mà sửa mãi trang cuối vẫn không khá hơn, vì lỗi thật nằm ở những chương đầu. Truyện hứa một điều rồi kết bằng điều khác; một mạch phụ được mở rất to rồi không có chỗ khép; một nhân vật được giới thiệu như quan trọng rồi biến mất. Người đọc cảm thấy cái kết sai, nhưng nguồn gốc của cảm giác ấy là từ trang mười, không phải trang ba trăm.

Một ví dụ hay được nhắc trong văn học Mỹ là Adventures of Huckleberry Finn của Mark Twain. Hemingway từng nói rằng người đọc nên dừng ở đoạn Jim bị bắt đi, vì phần sau theo ông là gian lận. Nhiều nhà phê bình cũng thấy những chương cuối, khi Tom Sawyer quay lại và biến việc giải thoát Jim thành trò bày vẽ, lệch hẳn tông với phần còn lại. Cái kết bị chê không phải vì câu chữ, mà vì nó đổi giọng và đổi trọng tâm của cả cuốn sách.

Vì thế khi cái kết có vấn đề, trước khi viết lại, đọc lại ba chương đầu và tự hỏi: những gì được hứa ở đây có được trả ở cuối không, nhân vật nào được giới thiệu to mà rồi không có vai trò gì, giọng kể ở đầu và ở cuối có còn là một không. Câu trả lời thường chỉ ra chỗ cần sửa nhanh hơn việc đọc lại trang cuối thêm mười lần.

Bảng tự kiểm bảy lỗi trước khi gửi bản thảo

Đọc lại cái kết với bảng này. Mỗi dòng trả lời có là một chỗ cần xem lại:

Câu hỏi tự kiểmNếu có, lỗi làHướng sửa
Cảnh cao trào ngắn hơn các cảnh xung đột ở giữa?Kết vộiViết cao trào thành cảnh, chậm lại ở khoảnh khắc quyết định
Người giải quyết vấn đề không phải nhân vật chính?Nhân vật chính đứng ngoàiTrao quyết định then chốt cho nhân vật chính
Có đoạn kể lại mọi chuyện sau cao trào?Giải thích quá tayXoá thử, nếu thiếu thì sửa cao trào
Câu cuối nói thẳng bài học?Giảng đạo lýThay bằng một hình ảnh hay hành động
Có cảnh sau cao trào chỉ để chào nhân vật?Kéo dàiCắt, hoặc gộp vào một cảnh làm việc mới
Lực giải quyết vấn đề chưa xuất hiện trước nửa truyện?Cứu nguy từ ngoàiGài lực đó từ sớm hoặc thay bằng hành động của nhân vật
Cái kết làm mọi chuyện trước đó không còn thật?Xoá sạch câu chuyệnGiữ hậu quả của các sự kiện

Bảng này dùng tốt nhất khi bạn đã để bản thảo nghỉ vài ngày. Đọc ngay sau khi viết xong, mắt người viết tự lấp đầy những chỗ hổng, và lỗi nào trông cũng như không phải lỗi.

Tập đọc những cái kết bị chê để luyện mắt

Một cách luyện hiệu quả là đọc có chủ đích những cái kết từng gây tranh cãi, không phải để chê theo đám đông mà để tự tìm ra lỗi nằm ở đâu. Chọn một cuốn sách hay một bộ phim mà nhiều người than là kết hụt, đọc hoặc xem trọn, rồi trước khi đọc lời chê của người khác, tự viết ra ba câu: truyện hứa gì ở đầu, cái kết trả lời gì, và chỗ vênh nằm ở đâu.

Sau đó mới đọc các bài phân tích. Bạn sẽ thấy có lúc mình đồng ý, có lúc mình thấy người ta chê sai chỗ, và có lúc mình phát hiện ra lời chê thật ra là chuyện sở thích chứ không phải lỗi tay nghề. Phân biệt được ba trường hợp này là kỹ năng quý nhất của người tự biên tập, vì góp ý về bản thảo của chính bạn cũng sẽ rơi vào đúng ba loại ấy.

Làm việc này đều đặn, mỗi tháng một hai tác phẩm, sau một thời gian bạn sẽ nhận ra lỗi ở cái kết của mình sớm hơn, ngay từ lúc lên dàn ý chứ không đợi tới bản thảo thứ ba.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao cái kết truyện của mình bị chê là hụt?

Thường vì một trong vài lỗi quen thuộc: kết vội, nhân vật chính không phải người quyết định kết cục, giải thích lại điều người đọc đã hiểu, hoặc câu cuối giảng bài học. Đôi khi lỗi nằm ở phần đầu, khi truyện hứa một điều rồi kết bằng điều khác.

Làm sao biết mình đang kết vội?

So độ dài cảnh cao trào với các cảnh xung đột lớn ở giữa truyện. Nếu cao trào ngắn hơn, hoặc có những câu tóm lược kiểu sau đó mọi chuyện được giải quyết ngay chỗ người đọc chờ được xem, nhiều khả năng bạn đã kết vội.

Câu cuối nêu bài học có phải lúc nào cũng sai không?

Với ngụ ngôn và truyện dạy trẻ nhỏ theo lối ngụ ngôn thì đó là luật thể loại. Với truyện ngắn và tiểu thuyết, câu đạo lý thường làm hẹp nghĩa của truyện. Thử xoá câu ấy hoặc thay bằng một hình ảnh mang cùng ý, phần lớn truyện sẽ mạnh hơn.

Cái kết dài nhiều cảnh có phải là lỗi không?

Không nhất thiết. Lỗi là khi các cảnh sau cao trào không làm việc gì mới, chỉ để chào tạm biệt từng nhân vật. Nếu mỗi cảnh khép một mạch riêng hoặc cho thấy hậu quả mới của cao trào, độ dài vẫn được chấp nhận.

Có nên cho nhân vật chính thất bại ở cuối không?

Được, nếu thất bại đó đến từ việc nhân vật đã vật lộn và chọn lựa. Điều làm người đọc thấy hụt không phải thất bại, mà là khi nhân vật đứng ngoài, để người khác hay sự tình cờ quyết định kết cục.

Sửa cái kết nên bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu bằng việc đọc lại ba chương đầu để xem lời hứa của truyện là gì, rồi mới đọc cái kết với bảng tự kiểm. Nhiều cái kết hụt sửa được bằng việc chỉnh phần đầu hoặc cắt bớt phần cuối, không cần viết lại từ đầu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138