Bài nhắc cái kết của vài truyện ngắn kinh điển làm ví dụ, kể ngắn.
Một cái kết mở được người đọc chấp nhận khi truyện đã khép trọn hành trình cảm xúc của nhân vật, đã trả lời câu hỏi bên trong, và chỉ để ngỏ đúng một câu hỏi bề mặt được chọn có chủ ý, câu hỏi mà mọi cách trả lời đều đã được truyện chuẩn bị đủ căn cứ. Cái kết bị chê bỏ dở là khi người viết để ngỏ mọi thứ, hoặc để ngỏ vì chưa biết kết thế nào, và người đọc cảm nhận được sự lúng túng đó.
Phần dưới phân biệt kết mở với kết bỏ dở, chỉ cách chọn điều để ngỏ, cách gài hai hay nhiều hướng đọc cho cân, và một phép thử đơn giản để biết cái kết của bạn đang mở hay đang hổng.
Kết mở và kết bỏ dở: khác nhau ở đâu
Bề ngoài hai kiểu giống nhau: truyện dừng mà không nói rõ chuyện gì xảy ra tiếp. Khác biệt nằm bên dưới:
| Điểm so | Kết mở | Kết bỏ dở |
|---|---|---|
| Hành trình nội tâm của nhân vật | Đã khép: nhân vật đã đổi, đã chọn | Chưa tới đâu, nhân vật vẫn như cũ |
| Số câu hỏi để ngỏ | Một, được chọn kỹ | Nhiều, rải rác, không có trọng tâm |
| Căn cứ cho các cách đọc | Có, truyện gài đủ cho hai hay nhiều hướng | Không có, người đọc chỉ đoán mò |
| Cảm giác sau khi đọc | Muốn bàn, muốn đọc lại | Hụt, thấy như mất trang cuối |
| Vì sao người viết để ngỏ | Vì câu trả lời không quan trọng bằng câu hỏi | Vì chưa nghĩ ra cách kết |
Truyện ngắn The Lady, or the Tiger? của Frank Stockton là ví dụ kinh điển của kiểu thứ nhất. Một chàng trai phải chọn một trong hai cánh cửa, sau một cửa là người thiếu nữ, sau cửa kia là con hổ; nàng công chúa yêu chàng biết cửa nào là cửa nào và kín đáo ra hiệu. Truyện dừng đúng lúc chàng mở cửa. Câu hỏi để ngỏ chỉ có một, và truyện đã dành cả phần trước để cho thấy tâm trạng giằng xé của nàng công chúa, đủ để người đọc tranh luận theo cả hai hướng.
Chọn điều để ngỏ: ba câu hỏi tự đặt
Điều gì truyện của mình thật sự muốn hỏi? Nếu truyện muốn hỏi về sự giằng xé giữa yêu và ghen như trong truyện của Stockton, thì câu trả lời chàng trai gặp gì sau cánh cửa là thứ có thể bỏ ngỏ, vì nó không quan trọng bằng câu hỏi nàng công chúa đã chọn gì trong lòng.
Câu trả lời nào sẽ làm nhỏ truyện lại? Đôi khi nói ra kết quả biến một truyện về con người thành một truyện về sự việc. Nếu bạn thấy viết rõ kết cục sẽ khiến người đọc quên mất điều truyện đang hỏi, đó là ứng viên tốt để để ngỏ.
Điều gì người đọc không thể chịu được nếu để ngỏ? Có những câu hỏi mà để ngỏ là phản bội người đọc, thường là câu hỏi bề mặt đã kéo họ suốt truyện, như hung thủ là ai trong truyện trinh thám. Những câu đó cần được trả lời; điều để ngỏ nên là thứ nằm sau chúng.
Ví dụ giả định. Truyện về hai người bạn thân thời thơ ấu gặp lại ở đám tang thầy giáo cũ, giữa họ có một hiểu lầm đã hai mươi năm. Câu hỏi bên trong là họ có tha thứ cho nhau không, và truyện khép nó lại bằng cảnh hai người cùng xúc đất lấp mộ. Câu hỏi để ngỏ là họ có còn gặp nhau nữa không. Truyện dừng ở cảnh một người đưa số điện thoại, người kia cất vào túi mà không ghi lại số của mình.
Gài đủ căn cứ cho mỗi hướng đọc
Kết mở chỉ hay khi mỗi cách đọc đều có chỗ dựa trên trang. Nếu truyện nghiêng hẳn về một phía, người đọc sẽ coi đó là câu trả lời và thấy kết mở chỉ là màn che vô ích. Nếu truyện không nghiêng về phía nào và cũng không cho căn cứ, người đọc thấy mình bị bỏ rơi.
Hills Like White Elephants của Hemingway là ví dụ của việc gài cân bằng. Một cặp đôi ngồi ở ga xép chờ tàu, nói chuyện về một cuộc tiểu phẫu mà truyện không bao giờ gọi tên, và người đọc hiểu dần qua cách họ nói vòng. Truyện dừng khi tàu sắp tới, cô gái nói rằng mình ổn. Người đọc không biết cô sẽ quyết định ra sao, và truyện đã rải đủ chi tiết cho cả hai hướng: những lời cô nói về ngọn đồi, sự mỏi mệt trong giọng cô, sự sốt ruột của người đàn ông.
Cách làm thực tế: khi viết xong, liệt kê ra hai cột, mỗi cột là một hướng đọc của cái kết. Với mỗi cột, ghi những chi tiết trong truyện ủng hộ hướng đó. Nếu một cột có tám chi tiết còn cột kia chỉ có một, hoặc bạn bổ sung cho cột ít hơn, hoặc thừa nhận truyện đã chọn một hướng và viết cái kết đóng cho rõ.
Những câu cuối hay dùng cho kết mở
Cách dừng câu cuối quyết định cái kết mở nghe như lựa chọn hay như sự lúng túng. Một vài dạng hay gặp:
- Dừng ngay trước hành động: nhân vật đặt tay lên nắm cửa, cầm điện thoại lên, bước một chân ra khỏi nhà. Người đọc biết quyết định đã được đưa ra, chỉ chưa biết kết quả.
- Dừng sau một câu nói lưng chừng: một câu thoại có thể hiểu theo hai nghĩa. Cách này dễ thành mẹo nếu dùng quá tay.
- Dừng bằng hình ảnh mở rộng: máy quay hay ngòi bút lùi ra xa, nhân vật nhỏ dần giữa khung cảnh. Hợp với truyện kết ở chỗ nhân vật bước vào một chặng đời mới.
- Dừng bằng câu nhìn về phía trước: truyện The Lady with the Dog của Chekhov kết ở chỗ hai người hiểu rằng phần khó khăn nhất mới chỉ bắt đầu. Mọi thứ còn ngỏ, nhưng nhân vật đã thay đổi trọn vẹn.
- Tránh: dừng giữa cảnh hành động không có lý do, câu hỏi tu từ kiểu liệu họ có… và dấu ba chấm treo ở câu cuối.
Câu cuối của một cái kết mở nên được viết với cùng độ chắc tay như câu cuối của một cái kết đóng. Người đọc tin cái kết mở khi họ cảm thấy người viết biết chính xác mình đang dừng ở đâu.
Phép thử bỏ dở và kết mở trong kịch bản phim
Phép thử: đưa truyện cho người đọc thử, rồi hỏi họ nghĩ chuyện gì xảy ra sau cảnh cuối. Nếu họ đưa ra một hai hướng và nói được vì sao, dựa vào chi tiết nào, cái kết đang mở đúng nghĩa. Nếu họ nói không biết, hoặc hỏi lại còn trang nào nữa không, cái kết đang hổng. Nếu tất cả mọi người đều đưa ra cùng một đáp án, cái kết thật ra là đóng, chỉ được che bằng màn sương.
Với kịch bản phim, kết mở có thêm một công cụ: hình ảnh. Một cái kết phim có thể dừng ở một vật thể, một cái nhìn, một cú cắt ra màn hình đen, và khán giả sẽ mang câu hỏi theo ra khỏi rạp. Khi phim có cái kết mở nổi tiếng như Inception với con quay, các cuộc bàn luận sau đó gần như là một phần đời sống của bộ phim. Nhưng với người viết kịch bản đầu tay, nhà sản xuất thường lo khán giả hụt hẫng, nên kịch bản kết mở cần cho thấy rõ hơn bình thường rằng hành trình của nhân vật đã khép trọn.
Một mẹo nhỏ khi viết kịch bản: trong phần tả cảnh cuối, mô tả chính xác điều khán giả thấy và nghe, không viết ý định kiểu khán giả không biết anh còn sống hay không. Người đọc kịch bản cần thấy cái kết mở là lựa chọn kỹ thuật được tính trước, không phải chỗ người viết né tránh.
Khi nào không nên viết kết mở
Kết mở không phải dấu hiệu của truyện sâu sắc hơn. Có những truyện cần một cái kết đóng rõ ràng và sẽ yếu đi nếu để ngỏ. Truyện cho thiếu nhi thường cần câu trả lời, vì người đọc nhỏ tuổi chưa quen với việc tự lấp khoảng trống. Truyện trinh thám cổ điển cần lời giải. Truyện mà người đọc đã đi cùng nhân vật qua nhiều khổ đau thường cần một chỗ đặt chân, dù chỗ đó buồn.
Dấu hiệu bạn đang chọn kết mở vì né tránh: bạn có hai ba cái kết trong đầu và không chọn được, nên quyết định không chọn cái nào. Lúc đó, kết mở không phải là lựa chọn nghệ thuật mà là sự lưỡng lự được viết thành trang. Cách làm tốt hơn là viết đủ các cái kết ra, đọc lại, rồi xem truyện đang nghiêng về đâu.
Ngược lại, nếu sau khi viết đủ các bản mà bạn thấy mỗi bản đóng đều làm truyện mất đi điều quan trọng nhất, đó mới là lúc kết mở có lý do để tồn tại. Kết mở hay luôn có một câu trả lời cho câu hỏi vì sao để ngỏ, và câu trả lời đó nằm ở chủ đề của truyện.
Đổi một cái kết đóng thành kết mở: làm thử từng bước
Nhiều kết mở hay ra đời từ một bản kết đóng được cắt ngắn đúng chỗ. Nếu bạn đã có bản đóng và muốn thử hướng mở, làm theo trình tự này:
- Đánh dấu trong bản kết đóng khoảnh khắc nhân vật đưa ra quyết định cuối cùng của họ.
- Đánh dấu khoảnh khắc người đọc biết kết quả của quyết định ấy.
- Thử cắt truyện ở giữa hai điểm trên: sau khi quyết định đã được đưa ra, trước khi kết quả lộ ra.
- Đọc lại từ đầu tới chỗ cắt. Nếu câu hỏi bên trong của truyện đã được trả lời trước chỗ cắt, bản mở đang đứng được.
- Nếu thấy thiếu, quay về các chương trước gài thêm căn cứ cho hướng đọc đang yếu, thay vì thêm chữ vào trang cuối.
Ví dụ giả định: bản đóng của truyện hai người bạn gặp lại ở đám tang kết bằng cảnh họ hẹn nhau đi câu cá mỗi năm. Bản mở cắt ở lúc một người đưa số điện thoại. Quyết định đã có, đó là lời mời; kết quả, người kia có gọi hay không, được để lại cho người đọc. So hai bản cạnh nhau, bạn sẽ thấy bản nào hợp với giọng của truyện hơn, và đôi khi bản đóng vẫn thắng.
Câu hỏi thường gặp
Kết mở khác kết bỏ dở thế nào?
Kết mở khép trọn hành trình nội tâm của nhân vật và chỉ để ngỏ một câu hỏi được chọn kỹ, có căn cứ cho nhiều cách đọc. Kết bỏ dở để ngỏ nhiều thứ không có trọng tâm, nhân vật chưa đi tới đâu, và người đọc thấy như mất trang cuối.
Làm sao biết nên để ngỏ điều gì?
Hỏi xem truyện thật sự muốn hỏi gì, câu trả lời nào sẽ làm nhỏ truyện lại, và câu hỏi nào người đọc không chịu được nếu bỏ ngỏ. Thứ nên để ngỏ thường là kết quả bề mặt, khi điều truyện quan tâm là con người bên dưới.
Truyện The Lady, or the Tiger? kết thúc thế nào?
Truyện dừng đúng lúc chàng trai mở cánh cửa mà nàng công chúa đã ra hiệu, không nói sau cửa là người thiếu nữ hay con hổ. Truyện dành phần trước để tả sự giằng xé của nàng công chúa, nên người đọc có căn cứ cho cả hai hướng.
Câu cuối của kết mở nên viết thế nào?
Nên dừng ngay trước một hành động, bằng một hình ảnh mở rộng, hoặc bằng một câu cho thấy nhân vật đã nhìn về phía trước. Tránh câu hỏi tu từ và dấu ba chấm treo, vì chúng làm cái kết nghe như người viết đang lưỡng lự.
Kịch bản phim có nên kết mở không?
Được, và hình ảnh là công cụ mạnh cho kết mở. Nhưng kịch bản cần cho thấy rõ hành trình của nhân vật đã khép, và phần tả cảnh cuối phải mô tả chính xác điều khán giả thấy, để người đọc kịch bản hiểu cái kết mở là lựa chọn có tính toán.
Khi nào không nên viết kết mở?
Khi truyện dành cho thiếu nhi, khi là truyện trinh thám cần lời giải, hoặc khi bạn chọn kết mở chỉ vì chưa quyết được giữa vài cái kết. Kết mở cần một lý do nằm trong chủ đề của truyện, không phải để né việc chọn.