Bài nhắc cái kết của vài tác phẩm kinh điển làm ví dụ, kể ngắn.
Viết lại cái kết hiệu quả nhất khi bạn viết hẳn hai ba bản khác nhau về hướng đi, chứ không sửa vụn một bản: một bản theo ý ban đầu, một bản ngược lại, một bản lệch sang góc khác. Đặt các bản cạnh nhau, chọn bản trả lời đúng câu hỏi lớn của truyện, bản mà mọi chi tiết đã gài đều dẫn tới, và bản bạn không cần giải thích thêm khi đưa người khác đọc. Số bản không quan trọng bằng độ khác nhau giữa chúng.
Những nhà văn lớn cũng viết lại cái kết, có người viết hàng chục lần. Phần dưới kể vài trường hợp có thật, rồi đi vào cách làm: khi nào nên viết lại, viết các bản thế nào, chọn bản nào, và dấu hiệu đã tới lúc dừng.
Những cái kết từng được viết lại
Great Expectations của Charles Dickens. Bản Dickens viết đầu tiên để Pip và Estella gặp lại nhau thoáng qua rồi chia tay. Theo lời khuyên của nhà văn bạn là Edward Bulwer-Lytton, ông viết lại thành cảnh hai người gặp nhau trong khu vườn đổ nát và để ngỏ khả năng ở bên nhau. Nhiều ấn bản ngày nay in cả hai bản, và giới đọc vẫn chia phe xem bản nào hợp với cuốn sách hơn.
A Farewell to Arms của Ernest Hemingway. Hemingway từng kể trong một cuộc phỏng vấn rằng ông viết đi viết lại trang cuối cuốn này mấy chục lần, và khi được hỏi vì sao, ông nói đơn giản là để tìm cho đúng chữ. Về sau có ấn bản in kèm hàng chục phương án kết mà ông đã thử, cho thấy ông thử cả những hướng rất khác nhau chứ không chỉ chỉnh câu.
A Doll's House của Henrik Ibsen. Vở kịch kết bằng việc Nora rời bỏ chồng con, bước ra khỏi nhà. Khi vở được dựng ở Đức, nữ diễn viên đóng Nora không chịu diễn cảnh bỏ con, và Ibsen, để tránh người khác tự ý sửa, đã viết một cái kết thay thế trong đó Nora ở lại. Bản thay thế ấy về sau gần như chỉ còn được nhắc như một chuyện lạ; bản gốc mới là bản đi vào lịch sử sân khấu.
Little Shop of Horrors bản phim ca nhạc. Bản phim có một cái kết u tối theo tinh thần vở diễn sân khấu, nhưng sau buổi chiếu thử khán giả phản ứng xấu, nên nhóm làm phim thay bằng cái kết có hậu. Cái kết gốc về sau mới được công bố lại, và nhiều người hâm mộ coi đó mới là bản đúng tinh thần.
Khi nào cái kết cần được viết lại, không chỉ sửa câu
Không phải cái kết nào thấy chưa ổn cũng cần viết lại từ đầu. Nếu vấn đề nằm ở nhịp câu, ở một chữ dùng sai, ở một đoạn hơi dài, thì sửa câu là đủ. Viết lại toàn bộ chỉ đáng khi vấn đề nằm ở hướng đi: cái kết trả lời nhầm câu hỏi của truyện, nhân vật chính đứng ngoài lề lúc cao trào, hoặc người đọc thử ai cũng hỏi lại một câu giống nhau mà bạn phải giải thích bằng lời.
Một dấu hiệu khác là chính bạn né đọc lại trang cuối. Người viết thường biết cái kết có vấn đề từ lâu trước khi chịu thừa nhận, và cách né hay gặp nhất là sửa đi sửa lại những chương giữa, nơi mình thấy an toàn hơn. Nếu đã ba lượt sửa mà trang cuối vẫn y nguyên trong khi mọi thứ khác đổi, đó là lúc dừng sửa phần giữa và quay về đối diện cái kết.
Ngược lại, có những lúc nên kiềm chế. Nếu cái kết làm vài người đọc thử khó chịu nhưng đó là sự khó chịu bạn cố ý gây ra, như một bi kịch đúng nghĩa, thì việc viết lại cho dễ chịu hơn có thể làm hỏng cả cuốn sách. Trường hợp Ibsen là ví dụ: cái kết làm khán giả thời đó sốc chính là điều làm vở kịch sống lâu.
Viết ba bản khác hẳn nhau thay vì sửa một bản
Sửa vụn một bản cái kết thường cho ra một bản an toàn hơn chứ không hay hơn. Cách hiệu quả hơn là viết nhiều bản khác nhau về gốc rễ:
- Bản A: giữ hướng bạn đã viết, nhưng viết lại từ trang trắng, không mở bản cũ ra chép. Viết từ trí nhớ giúp bạn giữ được phần mạnh nhất và tự bỏ phần thừa.
- Bản B: đảo kết quả. Nếu bản A nhân vật đạt được điều mình muốn, ở bản B nhân vật không đạt, hoặc đạt mà mất thứ khác. Nhiều người viết ngạc nhiên khi thấy bản đảo ngược hợp với truyện hơn.
- Bản C: đổi điểm dừng. Kết sớm hơn một cảnh, cắt ngay trước khoảnh khắc mọi thứ được nói ra; hoặc kết muộn hơn, thêm một cảnh ngắn sau cao trào cho thấy đời sống tiếp diễn.
- Mỗi bản viết trong một buổi, và để các bản nghỉ ít nhất vài ngày trước khi đọc lại cả ba cùng một lúc.
- Đọc lại mỗi bản nối liền từ chương áp chót, không đọc trang cuối tách rời, vì cái kết chỉ có nghĩa khi đọc sau những gì đã dẫn tới nó.
Ví dụ giả định: một truyện về ông giáo về hưu tìm lại người học trò cũ. Bản A, hai thầy trò gặp nhau và nói chuyện cả buổi chiều. Bản B, ông tìm được nhà nhưng người học trò đã chuyển đi, ông để lại một lá thư. Bản C, truyện dừng ở cảnh ông đứng trước cổng, tay đặt lên chuông, chưa bấm. Ba bản cùng một truyện nhưng nói ba điều khác nhau về ông giáo.
Ba câu hỏi để chọn bản giữ lại
Khi đã có các bản đặt cạnh nhau, chấm từng bản theo ba câu hỏi dưới đây. Bản nào được nhiều câu có nhất thường là bản nên giữ:
| Câu hỏi | Cách kiểm | Bản trượt trông thế nào |
|---|---|---|
| Có trả lời đúng câu hỏi lớn của truyện không? | Viết một dòng: truyện hỏi gì, bản này trả lời gì | Trả lời một câu hỏi khác, thường là câu bề mặt |
| Chi tiết đã gài có dẫn tới đây không? | Liệt kê năm chi tiết quan trọng nhất ở nửa đầu, xem bao nhiêu chi tiết được dùng tới | Phải thêm chi tiết mới ngay trong cảnh cuối mới đứng được |
| Có cần giải thích thêm khi đưa người khác đọc không? | Đưa cho một người đọc thử, không nói gì trước | Bạn thấy mình phải nói "ý mình là…" |
Có những bản trượt câu thứ hai nhưng thắng hai câu kia. Khi đó bản ấy có thể vẫn đúng, chỉ là phần trước chưa gài đủ. Việc cần làm là quay về nửa đầu truyện gài thêm vài chi tiết, chứ không phải bỏ bản kết. Đây là lý do việc viết lại cái kết thường kéo theo việc sửa cả những chương đầu.
Nếu sau khi chấm, hai bản ngang nhau, hãy chọn bản ngắn hơn hoặc bản kết sớm hơn. Cái kết dừng sớm một nhịp thường để lại dư âm, còn cái kết nói thêm một nhịp thường lấy mất của người đọc phần việc tự cảm nhận. Nếu vẫn chưa quyết được, đọc to cả hai bản lên: tai thường bắt được chỗ gượng mà mắt bỏ qua.
Giữ các bản bỏ đi, và biết lúc nào dừng
Đừng xoá các bản không được chọn. Lưu riêng từng bản, ghi ngày viết. Lý do thứ nhất là thực tế: vài tuần sau đọc lại, bạn có thể thấy một câu hay một hình ảnh ở bản bỏ đi đáng được ghép vào bản chính. Lý do thứ hai là tâm lý: biết rằng bản cũ vẫn còn đó giúp bạn dám viết bản mới khác hẳn mà không sợ mất gì.
Còn chuyện dừng, không có con số cố định. Hemingway thử mấy chục bản, nhiều người viết khác chỉ cần hai. Dấu hiệu đã tới lúc dừng là khi bản mới nhất chỉ khác bản trước ở câu chữ chứ không khác ở hướng đi, và bạn đọc lại nó vài lần mà không còn muốn đổi kết quả của câu chuyện nữa. Lúc đó việc còn lại là biên tập, không phải viết lại.
Một bẫy cần tránh là viết lại cái kết theo từng người góp ý. Nếu năm người đọc thử đề xuất năm cái kết khác nhau, bạn sẽ có năm bản chắp vá. Góp ý dùng để chỉ ra chỗ người đọc vấp, còn cách gỡ chỗ vấp ấy là việc của người viết. Trường hợp Little Shop of Horrors cho thấy cái kết sửa theo phản ứng phòng chiếu đôi khi về sau lại bị coi là bản kém hơn.
Viết lại cái kết cho kịch bản phim khác gì truyện
Với truyện, người viết gần như toàn quyền với trang cuối. Với kịch bản phim, cái kết còn phải đi qua đạo diễn, nhà sản xuất, đôi khi qua những buổi chiếu thử, nên người viết kịch bản thường phải có sẵn hơn một phương án ngay từ đầu. Biết trước điều này giúp bạn bớt đau khi cái kết mình yêu nhất bị đề nghị thay.
Cách làm thực tế là viết bản mình tin nhất cho thật chắc, và chuẩn bị sẵn một bản thay thế giữ được câu trả lời cho câu hỏi lớn dù đổi kết quả bề mặt. Như vậy nếu phải đổi, bạn đổi phần ngọn chứ không đổi phần gốc. Bản thay thế ấy nên được viết với cùng sự nghiêm túc như bản chính, vì không ai biết bản nào sẽ lên màn ảnh.
Câu chuyện của Ibsen cũng là lời nhắc cho người viết kịch: ông chọn tự viết bản thay thế thay vì để người khác sửa vở của mình. Nếu cái kết của bạn có thể bị thay, thà chính bạn viết bản thay còn hơn để một người không hiểu nhân vật bằng bạn làm việc đó.
Thêm một việc nhỏ mà hữu ích: ghi kèm mỗi bản kết vài dòng giải thích vì sao bạn viết nó, nó trả lời câu hỏi lớn ra sao, nó dựa vào những cảnh gài nào ở phía trước. Khi phải bảo vệ cái kết trước người khác, mấy dòng ấy giúp cuộc bàn bạc xoay quanh câu chuyện chứ không xoay quanh sở thích của từng người trong phòng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên viết nhiều cái kết cho một truyện không?
Nên, nếu bạn còn phân vân về hướng đi. Viết hai ba bản khác hẳn nhau giúp bạn thấy truyện của mình thật sự đang nói gì. Nếu bạn đã chắc hướng và chỉ thấy câu chữ chưa mượt, sửa câu trong một bản là đủ.
Great Expectations có mấy cái kết?
Có hai bản thường được nhắc. Bản đầu Dickens viết để Pip và Estella gặp nhau thoáng qua rồi chia tay; bản được in cho hai người gặp lại trong khu vườn đổ nát và để ngỏ khả năng ở bên nhau. Nhiều ấn bản hiện nay in kèm cả hai.
Hemingway viết lại cái kết A Farewell to Arms bao nhiêu lần?
Ông từng nói trong một cuộc phỏng vấn là đã viết lại trang cuối mấy chục lần, và có ấn bản về sau in kèm hàng chục phương án kết mà ông đã thử. Con số chính xác được nhắc khác nhau tuỳ nguồn, nhưng điều chắc chắn là ông thử nhiều hướng rất khác nhau.
Làm sao biết bản cái kết mới tốt hơn bản cũ?
Đọc cả hai nối liền từ chương áp chót và để cách nhau vài ngày. Bản tốt hơn thường trả lời rõ hơn câu hỏi lớn của truyện, dùng nhiều chi tiết đã gài hơn, và khi đưa người khác đọc, bạn không phải giải thích thêm điều gì.
Có nên đổi cái kết theo góp ý của người đọc thử không?
Nghe kỹ chỗ họ vấp, nhưng đừng chép giải pháp của họ. Nếu nhiều người cùng vấp một chỗ, đó là chỗ cần sửa; còn sửa thế nào là việc của bạn. Đổi cái kết theo từng góp ý thường cho ra một bản chắp vá, không thuộc về ai.
Khi nào nên dừng việc viết lại cái kết?
Khi bản mới chỉ khác bản trước ở câu chữ mà không khác ở hướng đi, và bạn đọc lại vài lần không còn muốn đổi kết quả câu chuyện. Từ đó trở đi là việc biên tập câu chữ, không còn là viết lại.