Bài có tiết lộ nội dung toàn bộ phim The Usual Suspects, kể cả danh tính Keyser Söze ở cảnh cuối; nếu chưa xem, nên để dành.
Cái kết The Usual Suspects cho thấy Verbal Kint, gã lừa đảo tập tễnh ngồi kể chuyện suốt phim, chính là Keyser Söze hoặc ít nhất là người đang mang cái tên đó, và phần lớn câu chuyện hắn kể cho đặc vụ Kujan được bịa ra tại chỗ từ những thứ dán trên tấm bảng trong phòng. Khi Kujan nhận ra thì Verbal đã được thả, đi thẳng ra phố, dáng tập tễnh biến mất, lên chiếc xe do người hắn gọi là Kobayashi lái.
Vì gần như toàn bộ phim là lời kể của Verbal, câu hỏi thật sự không chỉ là Söze là ai, mà là ta có thể tin được cảnh nào. Bài dưới tách điều phim cho thấy bên ngoài lời kể, điều chỉ có trong lời kể, và các cách đọc khán giả còn tranh luận.
Cảnh cuối diễn ra thế nào
Verbal được miễn truy tố nhờ thoả thuận, và cuộc thẩm vấn của Kujan chỉ là để moi thêm. Kujan tin Dean Keaton, cựu cảnh sát biến chất, mới là Söze và đã giả chết. Hắn dồn Verbal bằng giả thuyết đó, và Verbal tỏ ra suy sụp, không còn sức phản bác. Kujan tin mình đã thắng. Verbal được thả, nhận lại đồ đạc cá nhân, trong đó có một chiếc bật lửa vàng và chiếc đồng hồ.
Kujan đứng một mình trong văn phòng, uống cà phê, nhìn tấm bảng ghim đầy giấy tờ sau lưng chiếc bàn Verbal ngồi. Những cái tên trong câu chuyện hiện ra ở đó, rải rác trên tấm bảng. Ly cà phê rơi khỏi tay anh, vỡ tan, đáy ly có in chữ Kobayashi. Cùng lúc ấy, bản vẽ phác chân dung Söze từ lời tả của một người sống sót trong bệnh viện được gửi tới bằng máy fax. Khuôn mặt trên giấy là Verbal.
Phim cắt qua lại giữa Kujan chạy ra phố và Verbal đi trên vỉa hè. Bàn tay co quắp của hắn duỗi ra, chân thôi kéo lê, hắn châm thuốc bằng chiếc bật lửa vàng. Một chiếc xe dừng lại, người lái là kẻ hắn gọi là luật sư Kobayashi. Verbal lên xe, xe đi. Kujan đứng giữa đám đông, nhìn quanh, không thấy ai.
Phần nào thật, phần nào là lời kể
Đây là cách đọc phim quan trọng nhất. Gần như mọi đoạn hồi tưởng đều là Verbal kể, nên không có giá trị bằng chứng. Bảng dưới chia những gì phim cho thấy theo mức độ tin được.
| Chi tiết | Ai cho ta biết | Mức tin được |
|---|---|---|
| Con tàu ở cảng San Pedro bị cháy, nhiều người chết | Phim cho thấy trực tiếp, cảnh sát điều tra | Chắc chắn |
| Keaton bị một người giấu mặt bắn trên tàu, kẻ bắn dùng bật lửa vàng | Cảnh mở đầu, không qua lời Verbal | Chắc chắn là có kẻ bắn; mặt hắn không lộ |
| Một người sống sót bị bỏng nặng nói đã thấy Söze và tả được mặt | Cảnh bệnh viện, ngoài lời kể | Chắc chắn; bản phác chân dung là Verbal |
| Năm người gặp nhau trong buổi nhận diện, rồi làm vụ cướp chung | Verbal kể | Có thể có thật một phần |
| Luật sư Kobayashi thay mặt Söze giao việc | Verbal kể, cái tên lấy từ đáy ly cà phê | Tên bịa; người lái xe thì có thật |
| Chuyện Söze giết chính gia đình mình để không bị khống chế | Verbal kể như một truyền thuyết | Không kiểm chứng được, có thể chỉ là huyền thoại hắn dựng |
Đọc theo bảng này, bạn sẽ thấy phim gần như không cho ta một sự thật nào về Söze ngoài ba thứ: hắn có thật, hắn có mặt trên tàu, và hắn mang khuôn mặt của Verbal.
Những chi tiết đã cài sẵn
Verbal luôn nhìn quanh phòng. Trong các cảnh thẩm vấn, máy quay nhiều lần lướt qua tấm bảng và đồ vật trên bàn của trung sĩ Rabin. Ta tưởng đó là cách dựng cho cảnh đỡ tĩnh. Thật ra phim đang cho ta thấy kho chữ mà Verbal đang lấy ra để kể.
Verbal tự nhận mình là kẻ yếu nhất. Hắn tả mình là gã tàn tật nói nhiều, bị bốn người kia coi thường. Kujan tin ngay vì nó khớp với dáng ngồi trước mặt anh. Một kẻ thông minh muốn ẩn mình sẽ chọn đúng vai này.
Truyền thuyết về Söze được kể quá hay. Đoạn Verbal kể về Söze là đoạn văn chương nhất phim, có nhịp điệu, có hình ảnh, có bài học. Không giống lời của một nhân chứng sợ hãi. Xem lại, nó giống lời một người đang tự viết tiểu sử cho mình.
Kujan quyết định trước khi nghe. Ngay từ đầu Kujan đã tin Keaton là thủ phạm. Verbal chỉ việc dẫn anh đi đúng con đường anh muốn đi. Phim cho thấy một điều tra viên giỏi vẫn bị lừa nếu anh ta đi tìm bằng chứng cho kết luận có sẵn.
Các cách đọc còn tranh cãi
Verbal là Söze thật. Đây là cách đọc phổ biến nhất và có nhiều căn cứ nhất: bản phác chân dung, chiếc bật lửa vàng giống kẻ bắn Keaton ở cảnh đầu, dáng đi thay đổi, người lái xe. Theo cách đọc này, toàn bộ vụ tàu là để Söze giết người trên tàu có thể nhận ra mình, và năm tay tội phạm là những con tốt.
Söze không có thật, Verbal chỉ mượn tên. Một số khán giả cho rằng Söze là một huyền thoại trong giới tội phạm, và Verbal, một kẻ lừa đảo tầm trung, dùng cái tên đó như chiếc áo khoác để gieo sợ hãi. Cách đọc này giải thích vì sao truyền thuyết nghe phóng đại. Chỗ yếu là người sống sót trong bệnh viện rõ ràng sợ Söze như một người có thật, và tả đúng mặt Verbal.
Gần như mọi thứ đều bịa. Cách đọc triệt để nhất cho rằng ta không biết được gì về năm người, về Kobayashi, về vụ cướp. Cách đọc này có lý ở chỗ nó tôn trọng đúng luật của phim: lời kể không phải bằng chứng. Nhưng nếu đẩy tới cùng, câu chuyện thành rỗng, và nhiều người thấy như vậy là phản lại cảm giác mà phim đã cho ta suốt hai giờ.
Phim không chọn hộ bạn. Nó chỉ chắc một điều: người đàn ông ngồi trước mặt Kujan không phải người như anh tưởng.
Vì sao cú lật này "ăn"
Cú lật của The Usual Suspects đứng được vì nó không đòi khán giả tin một điều siêu nhiên hay một trùng hợp kỳ quái. Nó chỉ đòi ta nhận ra rằng mình đã tin lời một người kể chuyện suốt cả phim, như Kujan. Khán giả và điều tra viên cùng ngồi một ghế, cùng bị dắt mũi, và cùng nhận ra ở cùng một giây khi ly cà phê vỡ.
Thứ hai, cú lật được dựng bằng hình ảnh chứ không bằng lời giải thích dài. Không có nhân vật nào đứng ra tổng kết. Phim chỉ cho xem tấm bảng, đáy ly, bản fax và bàn tay duỗi ra. Ta tự nối. Cảm giác tự nối được mới là phần thưởng của khán giả.
Thứ ba, cú lật đổi nghĩa của một câu phim nói từ trước, về chuyện mánh lới lớn nhất của kẻ ác là làm cho người ta tin hắn không tồn tại. Câu ấy nghe như lời kể về Söze. Đến cuối, nó thành lời Verbal nói về chính mình.
Xem lại lần hai, để ý gì
Biết cái kết rồi, The Usual Suspects thành một bộ phim về cách bịa chuyện. Vài thứ đáng để ý:
- Mỗi khi Verbal kể một cái tên hay địa danh, nhìn xem máy quay có lướt qua tấm bảng hay đồ vật nào gần đó không.
- Những khoảnh khắc Verbal ngập ngừng, như đang tìm chữ. Đó có thể là lúc hắn đang chọn chi tiết tiếp theo.
- Cảnh mở đầu trên tàu: kẻ bắn Keaton chỉ lộ tay và chiếc bật lửa. So với đồ vật Verbal nhận lại cuối phim.
- Cách Verbal để Kujan nói thay mình. Nhiều kết luận quan trọng là Kujan nói ra, Verbal chỉ gật.
Nếu thích kiểu cái kết đổi nghĩa toàn bộ lời kể, Fight Club và Memento là hai phim bạn nên xem tiếp: cả hai đều đặt câu hỏi người kể chuyện có đáng tin không, mỗi phim từ một góc khác.
Cái kết nói gì về chủ đề: lời kể là vũ khí
The Usual Suspects là phim về sức mạnh của một câu chuyện được kể khéo. Verbal không cầm súng trong phòng thẩm vấn, không đe doạ ai, không bỏ trốn. Hắn chỉ ngồi đó và kể, và lời kể ấy làm được điều mà một băng tội phạm không làm nổi: khiến một đặc vụ liên bang tự tay thả kẻ hắn đang săn.
Cách đọc phổ biến coi đó là lời nhắc về chính điện ảnh. Suốt hai giờ, khán giả tin hình ảnh trên màn hình vì nó được dựng chỉn chu, có diễn viên, có máy quay. Nhưng hình ảnh ấy chỉ là minh hoạ cho lời một kẻ nói dối. Phim lừa khán giả bằng đúng công cụ mà Verbal dùng để lừa Kujan, rồi cho cả hai cùng nhận ra.
Truyền thuyết về Söze cũng là một câu chuyện như vậy. Dù Söze đã làm gì trong quá khứ, nỗi sợ người ta dành cho hắn được nuôi bằng lời kể truyền miệng, phóng đại qua mỗi lần kể lại. Hắn mạnh vì người ta kể về hắn, và an toàn vì không ai biết mặt hắn. Cái kết cho thấy cả hai điều đó cùng lúc: khuôn mặt cuối cùng cũng bị vẽ ra, nhưng người mang nó đã đi mất.
Vì sao phim để Söze thoát
Một số khán giả lần đầu xem thấy hụt hẫng vì kẻ ác không bị bắt. Nhưng nếu Kujan đuổi kịp Verbal, cú lật sẽ mất phần lớn sức nặng. Phim cần khoảnh khắc Kujan đứng giữa phố đông, nhìn quanh, không thấy ai, vì đó là hình ảnh của chính truyền thuyết: Söze có thể ở ngay cạnh bạn và bạn không biết.
Cách kết này cũng giữ đúng logic của nhân vật. Một kẻ đã dựng được cả câu chuyện từ những thứ dán trên tường hẳn đã tính trước đường lui, có người đón, có thời điểm. Để Kujan chạy kịp sẽ là phản bội trí thông minh mà phim vừa dành hai giờ để chứng minh.
Cũng có người đọc cái kết theo hướng khác: Söze thoát không phải vì hắn quá giỏi, mà vì hệ thống quá tin vào những kết luận sẵn có. Kujan, cảnh sát, công tố đều muốn vụ án khép lại bằng một cái tên quen. Kẻ thắng là người hiểu điều đó rõ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Keyser Söze là ai trong The Usual Suspects?
Theo cách đọc phổ biến nhất, Keyser Söze là Verbal Kint, gã tập tễnh kể chuyện suốt phim. Căn cứ là bản phác chân dung từ người sống sót, chiếc bật lửa vàng, dáng đi thay đổi khi hắn rời đồn và người lái xe đón hắn.
Câu chuyện Verbal kể có thật không?
Phim cho thấy nhiều cái tên trong lời kể lấy từ tấm bảng và đáy ly cà phê trong phòng thẩm vấn, nên ít nhất một phần là bịa. Phần nào thật thì phim cố tình không nói, chỉ những cảnh nằm ngoài lời kể như vụ cháy tàu và người sống sót trong bệnh viện là chắc chắn.
Dean Keaton có chết không?
Cảnh mở đầu, không qua lời Verbal, cho thấy Keaton bị một người giấu mặt bắn trên tàu. Kujan tin Keaton giả chết và là Söze, nhưng cái kết lật ngược niềm tin đó. Cách đọc phổ biến là Keaton đã chết thật.
Kobayashi là ai?
Trong lời kể, Kobayashi là luật sư thay mặt Söze giao việc cho năm người. Cái tên lấy từ đáy ly cà phê, nhưng ở cảnh cuối có một người đàn ông thật lái xe đón Verbal. Người đó là ai và tên thật là gì, phim không cho biết.
Vì sao Kujan không nhận ra sớm hơn?
Vì Kujan đã có sẵn kết luận rằng Keaton là Söze và chỉ nghe những gì khớp với kết luận đó. Verbal khéo léo để anh tự nói ra điều anh muốn nghe. Phim dùng chính sự tự tin của Kujan làm điểm mù.
Có thể Söze không có thật không?
Đó là một giả thuyết của khán giả, cho rằng Söze là huyền thoại và Verbal chỉ mượn tên. Giả thuyết này giải thích được truyền thuyết phóng đại, nhưng yếu ở chỗ người sống sót trong bệnh viện sợ Söze như người có thật và tả đúng khuôn mặt Verbal.