Người kể chuyện không đáng tin là người kể mà lời kể lệch khỏi những gì thật sự xảy ra trong truyện, và tác phẩm cố ý để người đọc dần nhận ra độ lệch ấy. Có bốn kiểu chính: người kể nói dối có chủ đích, người kể tự lừa mình, người kể hiểu chưa tới vì còn nhỏ hoặc nhìn thế giới khác người, và người kể có tâm trí rối loạn. Cái kết của những truyện này thường là lúc độ lệch lộ ra hoàn toàn.
Bài có tiết lộ cái kết của The Murder of Roger Ackroyd, The Remains of the Day, The Curious Incident of the Dog in the Night-Time và The Turn of the Screw. Mỗi ví dụ chỉ kể đủ để thấy kiểu người kể, không kể lại toàn truyện.
Vì sao người kể chuyện lại có thể không đáng tin
Khi đọc một truyện kể ở ngôi thứ nhất, ta mặc định tin người kể, giống như tin một người bạn đang kể chuyện bên bàn cà phê. Người kể chuyện không đáng tin khai thác đúng thói quen đó. Tác giả cho bạn đi qua cả câu chuyện bằng mắt một người, rồi dần dần, hoặc đột ngột ở cuối, để bạn thấy đôi mắt ấy đã nhìn lệch.
Cần phân biệt với chuyện người kể chỉ biết ít. Mọi người kể ngôi thứ nhất đều bị giới hạn: họ không đọc được ý nghĩ người khác, không có mặt ở mọi nơi. Điều đó chưa làm họ không đáng tin. Người kể chỉ không đáng tin khi có một khoảng cách giữa điều họ nói và điều truyện, qua những chi tiết khác, cho bạn thấy là thật. Khoảng cách ấy là chỗ tác phẩm làm việc.
Điện ảnh cũng có người kể không đáng tin, dù khó làm hơn vì máy quay thường được tin là khách quan. Những phim như The Usual Suspects hay Fight Club, có bài giải thích riêng trên site, chơi đúng chỗ đó: lời kể hoặc góc nhìn của một nhân vật được dựng thành hình ảnh, và hình ảnh ấy hoá ra không đáng tin.
Bốn kiểu người kể không đáng tin
Người kể nói dối có chủ đích. Họ biết sự thật và giấu nó. The Murder of Roger Ackroyd của Agatha Christie là ví dụ kinh điển: người kể là bác sĩ Sheppard, trợ thủ đắc lực cho Poirot trong suốt cuộc điều tra, và ở cuối, Poirot chỉ ra chính ông là kẻ giết người. Điều khéo là Sheppard gần như không nói câu nào sai; ông chỉ bỏ qua đúng những phút quan trọng. Đọc lại, bạn sẽ thấy những câu kể lửng ở đúng chỗ.
Người kể tự lừa mình. Họ không cố giấu ai, họ chỉ không chịu nhìn. Stevens, người quản gia trong The Remains of the Day của Kazuo Ishiguro, kể về những năm phục vụ lãnh chúa Darlington với niềm tự hào, trong khi người đọc thấy dần chủ của ông đã dính vào những việc đáng hổ thẹn và chính ông đã để lỡ tình cảm với cô Kenton. Cái kết không có cú lật nào; chỉ có một buổi tối trên bến tàu khi Stevens gần như thừa nhận điều mình đã chối cả đời.
Người kể hiểu chưa tới. Họ thuật lại trung thực nhưng không hiểu hết điều mình thấy, vì còn nhỏ, vì ngây thơ, hoặc vì cách nhìn thế giới khác người. Christopher trong The Curious Incident of the Dog in the Night-Time kể rất chính xác, nhưng đọc tới giữa truyện ta mới biết mẹ cậu chưa chết như cậu được bảo, và chính bố cậu đã giết con chó của hàng xóm. Người đọc hiểu trước Christopher một chút, và khoảng cách đó làm truyện vừa buồn vừa ấm.
Người kể có tâm trí rối. Lời kể có thể bị bóp méo bởi nỗi sợ, cơn ám ảnh hay bệnh. The Turn of the Screw của Henry James kể qua một cô gia sư tin rằng hai bóng ma đang tìm cách chiếm lấy hai đứa trẻ cô trông. Truyện không bao giờ xác nhận bóng ma có thật hay chỉ tồn tại trong đầu cô, và cái kết, khi cậu bé Miles chết trong tay cô, đứng được ở cả hai cách đọc.
Dấu hiệu nhận ra người kể đang lệch
Không cần đợi tới cái kết. Những dấu hiệu dưới đây thường xuất hiện từ phần ba đầu truyện, nếu bạn để ý.
| Dấu hiệu | Trông như thế nào | Thường gặp ở kiểu nào |
|---|---|---|
| Lời kể và hành động người khác không khớp | Người kể nói mọi người quý mình, nhưng ai cũng tránh mặt họ | Tự lừa mình, tâm trí rối |
| Tự biện hộ khi không ai buộc tội | Người kể giải thích dài vì sao mình đúng ở một chuyện chưa ai hỏi | Nói dối, tự lừa mình |
| Khoảng trống thời gian | Câu chuyện nhảy qua một đoạn đáng lẽ phải kể | Nói dối có chủ đích |
| Người kể tự nhận mình hay nói dối | Holden Caulfield trong The Catcher in the Rye nói thẳng từ đầu rằng mình là kẻ nói dối khủng khiếp | Mọi kiểu, như một lời cảnh báo |
| Chi tiết quá rõ ở chỗ không cần, quá mờ ở chỗ cần | Tả kỹ màu rèm, nhưng không nhớ mình đã nói gì trong cuộc cãi nhau | Tự lừa mình, tâm trí rối |
| Nhân vật khác phản ứng lạ | Người khác im lặng, nhìn nhau, đổi đề tài khi người kể nói | Hiểu chưa tới |
Một dấu hiệu đơn lẻ chưa nói lên gì; người kể nào cũng có lúc tự biện hộ. Khi ba bốn dấu hiệu chụm về cùng một chỗ, đó là lúc nên đọc lại đoạn trước với con mắt ngờ vực hơn.
Cái kết của những truyện này làm việc gì
Với kiểu nói dối có chủ đích, cái kết là một cú lật. Người đọc được đặt lại vị trí: từ người nghe tin tưởng thành người bị lừa. Truyện của Christie gây tranh cãi chính vì điều này; có người thấy bị chơi xấu, có người thấy đó là sự khéo léo nhất của thể loại. Phép thử công bằng vẫn đứng: Sheppard có nói dối thẳng không, hay chỉ im lặng đúng chỗ.
Với kiểu tự lừa mình, cái kết hiếm khi là cú lật. Nó là một khoảnh khắc người kể chạm vào sự thật rồi lại lùi. Cái hay của The Remains of the Day là Stevens không bao giờ thật sự vỡ oà; ông chỉ thừa nhận một chút, rồi quyết định sẽ tập nói đùa để làm vui lòng chủ mới. Người đọc đau vì thấy ông lại tiếp tục đúng cách sống cũ, chỉ với một chút nhận biết.
Với kiểu hiểu chưa tới, cái kết thường là lúc người kể lớn lên một chút, hoặc như Christopher, làm được một việc mình từng sợ và tự hào về nó dù vẫn chưa hiểu hết chuyện người lớn, hoặc lúc người đọc chấp nhận rằng nhân vật sẽ không bao giờ hiểu hết. Với kiểu tâm trí rối, cái kết thường để ngỏ, vì nếu truyện xác nhận đâu là thật thì nó sẽ phá hỏng chính sự bất định mà nó dựng nên. Đó là lý do người ta vẫn tranh luận về cô gia sư của Henry James, và sẽ còn tranh luận: mỗi thế hệ người đọc mang tới một nỗi sợ khác, và truyện đủ rộng để chứa tất cả. Gặp kiểu kết này, đừng hỏi đâu là đáp án; hãy hỏi cách đọc nào làm truyện sâu hơn với mình.
Đọc lại một truyện có người kể không đáng tin
Lần đọc thứ hai là lúc kiểu truyện này trả công nhiều nhất. Bốn việc dưới đây giúp bạn thấy được tay nghề của tác giả.
- Gạch những câu người kể nói về chính mình. Rồi so mỗi câu với hành động của họ ở các trang gần đó.
- Đánh dấu chỗ thời gian nhảy. Với truyện nói dối, sự thật thường nằm trong những khoảng trống đó.
- Theo một nhân vật phụ. Đọc lại chỉ để xem người đó phản ứng thế nào với người kể; nhân vật phụ thường là tấm gương thật thà nhất.
- Viết lại một cảnh theo góc nhìn khác. Chỉ cần vài dòng trong đầu. Nếu cảnh đổi nghĩa hoàn toàn, bạn đã tìm thấy chỗ lệch.
Làm vậy với The Remains of the Day, bạn sẽ thấy những lời khen Stevens dành cho chủ cũ đọc như những lời tự an ủi. Làm vậy với truyện của Christie, bạn sẽ thấy Sheppard chọn chữ chính xác như một người viết biên bản cẩn thận để không bị bắt lỗi.
Vì sao tác giả chọn một người kể không đáng tin
Lý do rõ nhất là để người đọc tự phát hiện. Một sự thật được kể thẳng ra chỉ là thông tin; một sự thật người đọc tự ghép lại từ những mảnh lệch trở thành trải nghiệm của chính họ. Khi bạn nhận ra Stevens đã yêu cô Kenton mà không bao giờ nói, cảm giác đó mạnh hơn nhiều so với việc ông thú nhận ngay trang đầu, vì bạn đã đi cùng ông qua mọi lần ông lảng tránh.
Lý do thứ hai là để nói về chính việc kể chuyện. Ai cũng kể lại đời mình theo cách dễ sống nhất. Người kể không đáng tin là tấm gương phóng to thói quen ấy: ta thấy rõ ở nhân vật điều mình khó thấy ở mình. Đó là vì sao kiểu tự lừa mình thường để lại dư âm lâu hơn kiểu nói dối có chủ đích; ta không phải ai cũng là kẻ giết người, nhưng ai cũng từng kể lại một chuyện cho mình nghe dễ chịu hơn sự thật.
Lý do thứ ba là để buộc người đọc chậm lại. Truyện có người kể đáng tin cho phép đọc lướt. Truyện có người kể đáng ngờ bắt bạn để ý từng chữ, từng khoảng lặng, và cái kết thưởng cho sự chú ý đó. Với tác giả, đây là cách giữ người đọc trong trạng thái tỉnh táo suốt cuốn sách mà không cần rượt đuổi hay cháy nổ.
Mặt trái cũng nên nói: kiểu kể này dễ bị lạm dụng. Khi một truyện dùng người kể không đáng tin chỉ để giấu đáp án đến trang cuối, không có gì để nói về con người, người đọc dễ thấy mình bị dắt đi một vòng vô ích.
Câu hỏi thường gặp
Người kể chuyện không đáng tin là gì?
Đó là người kể mà lời kể lệch khỏi những gì thật sự xảy ra trong truyện, và tác phẩm cố ý để người đọc dần thấy độ lệch ấy. Người kể ấy hoặc nói dối, hoặc tự lừa mình, hiểu chưa tới, hoặc có tâm trí rối loạn.
Người kể chuyện ngôi thứ nhất có phải lúc nào cũng không đáng tin?
Không. Mọi người kể ngôi thứ nhất đều bị giới hạn vì không biết hết, nhưng chỉ khi có khoảng cách giữa điều họ nói và điều truyện cho thấy là thật thì họ mới là người kể không đáng tin.
Ai là kẻ giết người trong The Murder of Roger Ackroyd?
Chính người kể chuyện, bác sĩ Sheppard, người đã đồng hành cùng Poirot trong suốt cuộc điều tra. Ông gần như không nói sai câu nào, chỉ lướt qua đúng những phút quan trọng, nên đọc lại sẽ thấy những câu kể lửng có chủ ý.
The Turn of the Screw có bóng ma thật không?
Truyện không xác nhận. Một cách đọc tin rằng bóng ma có thật và cô gia sư đang bảo vệ hai đứa trẻ; cách đọc khác cho rằng mọi thứ nằm trong tâm trí cô. Cả hai đều có chi tiết làm căn cứ, và sự bất định đó là chủ đích của truyện.
Làm sao nhận ra người kể chuyện không đáng tin từ sớm?
Để ý những chỗ lời kể không khớp với phản ứng của nhân vật khác, những lần người kể tự biện hộ khi không ai buộc tội, và những khoảng thời gian bị bỏ qua. Khi vài dấu hiệu chụm về một chỗ, đó là lúc nên đọc lại với con mắt ngờ vực.
Phim có người kể chuyện không đáng tin không?
Có, dù khó làm hơn vì khán giả thường tin máy quay là khách quan. Phim làm kiểu này thường dựng lời kể hoặc góc nhìn của một nhân vật thành hình ảnh, rồi để cái kết cho thấy hình ảnh ấy đã bị bóp méo.