Cảnh đầu và cảnh cuối soi nhau là khi người làm phim cố ý cho khung hình mở và khung hình khép giống nhau, lặp lại hoặc đảo ngược một hình ảnh, để cái kết được đo bằng chính điểm xuất phát: nhân vật đã đi bao xa, hay không đi được chút nào. Khi một cảnh cuối làm bạn khó hiểu, việc đáng làm đầu tiên là quay về cảnh đầu. Rất nhiều cái kết chỉ nói được hết khi đứng cạnh nó.
Bài nhắc cái kết của The Godfather (Bố già), Forrest Gump, Mother của Bong Joon-ho, Eternal Sunshine of the Spotless Mind, Pulp Fiction và vài tác phẩm khác, mỗi cái vài câu. Phần dưới nói vì sao cảnh đầu là chìa khoá, bốn kiểu soi nhau hay gặp, một bảng đặt cảnh mở cạnh cảnh khép, trường hợp cảnh đầu thật ra xảy ra sau cảnh cuối, và các bước tự so hai cảnh.
Vì sao cảnh đầu là chìa khoá của cảnh cuối
Cảnh đầu của một bộ phim làm hai việc cùng lúc: dạy bạn cách xem phim này và đặt ra một trạng thái ban đầu. Cách xem gồm nhịp, giọng, kiểu hài hay kiểu căng; trạng thái ban đầu gồm nhân vật đang ở đâu, muốn gì, thiếu gì. Khi phim kết thúc, câu hỏi tự nhiên nhất là trạng thái ấy đã đổi thành gì. Người làm phim biết điều đó, nên họ thường thiết kế cảnh cuối như một câu trả lời trực tiếp cho cảnh đầu.
Người xem lần đầu ít khi để ý, vì lúc xem cảnh đầu ta chưa biết đâu là chuyện quan trọng. Một bữa tiệc cưới, một chiếc lông bay, một người phụ nữ nhảy múa giữa đồng cỏ: tất cả chỉ là phần mở màn. Hai tiếng sau, khi một hình ảnh tương tự hiện ra ở cuối, nhiều người cảm thấy có gì đó "khép lại" mà không biết vì sao. Cái cảm giác khép lại mơ hồ đó thường chính là hai cảnh đang soi nhau.
Biết điều này, bạn có một phép thử nhanh cho mọi cái kết khó: tua lại năm phút đầu ngay sau khi xem xong. Rất thường xuyên, câu trả lời bạn tìm đã nằm sẵn ở đó, chỉ chờ bạn có đủ thông tin để đọc ra.
Điều này cũng đúng với sách. Câu văn đầu tiên của một cuốn tiểu thuyết thường được viết đi viết lại nhiều lần hơn mọi câu khác, và người viết hay đặt vào đó một hình ảnh mà trang cuối sẽ trả lời. Đọc xong trang cuối, lật lại trang đầu đọc một đoạn ngắn là thói quen rẻ nhất mà người đọc kỹ nào cũng nên có. Nhiều khi chính cảm giác "à, ra vậy" ở trang đầu mới là lúc bạn thật sự gấp sách lại.
Bốn kiểu cảnh đầu và cảnh cuối soi nhau
Lặp lại để cho thấy không có gì thay đổi. Phim mở và khép bằng cùng một tình huống, cùng một nơi chốn, như một vòng tròn. Kiểu này thường nói về sự mắc kẹt: nhân vật đã đi một vòng lớn mà rốt cuộc vẫn đứng nguyên chỗ cũ, hoặc thế giới quanh họ chẳng hề nhúc nhích.
Đảo ngược để cho thấy ai đã thay chỗ ai. Cùng một bố cục, nhưng người ngồi ở giữa đã khác. The Godfather mở bằng cảnh ông Vito Corleone ngồi trong căn phòng tối nhận lời cầu xin, trong khi đám cưới con gái rộn ràng bên ngoài. Phim khép bằng cảnh Michael nhận sự cung kính của thuộc hạ trong một căn phòng, và cánh cửa đóng lại trước mặt vợ anh, Kay. Người con từng đứng ngoài chuyện gia đình giờ đã ngồi vào đúng chỗ của cha.
Một hình ảnh quay lại để khép hành trình. Forrest Gump mở bằng một chiếc lông vũ bay lượn rồi đáp xuống chân Forrest; cảnh cuối, sau khi tiễn con trai lên xe buýt đi học, một chiếc lông lại bay lên khỏi chỗ anh ngồi. Hình ảnh ấy được nhiều người đọc là câu hỏi lớn của phim về số phận và ngẫu nhiên, được đặt ở hai đầu mà không trả lời dứt khoát.
Khung kể chuyện ôm lấy câu chuyện. Phim mở bằng một người kể từ hiện tại, rồi quay về quá khứ, và cảnh cuối trở lại người kể đó. Sunset Boulevard mở bằng thi thể một người đàn ông nổi trên hồ bơi, do chính anh ta thuật lại; Titanic mở và khép với bà Rose đã già. Ở kiểu này, cảnh cuối cho bạn biết câu chuyện vừa xem đã được nhớ lại với tâm thế nào.
Đặt cảnh mở cạnh cảnh khép
Bảng dưới chỉ ghi điều phim cho thấy ở hai đầu; cột cuối là cách đọc được nhiều người chia sẻ. Cách so này dùng được cho bất cứ phim nào bạn vừa xem.
| Tác phẩm | Cảnh mở | Cảnh khép | Điều đã đổi |
|---|---|---|---|
| The Wizard of Oz | Dorothy ở trang trại Kansas giữa những người làm thuê và bà hàng xóm khó tính | Dorothy tỉnh dậy giữa người thân, những người làm thuê đứng quanh mang gương mặt của các bạn đồng hành ở xứ Oz | Hành trình được đọc là giấc mơ dệt từ đời thật; nhà không còn là nơi muốn trốn |
| Mother (Bong Joon-ho) | Người mẹ nhảy một mình giữa cánh đồng cỏ cao, vẻ mặt khó đoán | Người mẹ châm kim vào đùi, đúng huyệt bà từng nói giúp quên chuyện xấu, rồi hoà vào đám đông nhảy múa trên xe khách | Cùng điệu nhảy, nhưng giờ là để quên; bà chọn chôn sự thật cùng đám đông |
| American Beauty | Giọng Lester kể rằng chưa đầy một năm nữa ông sẽ chết | Lời kể ấy khép lại sau cái chết đã báo trước | Khán giả biết trước kết cục nên xem cả phim như đếm ngược; câu hỏi chuyển từ "ông có chết không" sang "ông nhận ra điều gì trước đó" |
| Rebecca (tiểu thuyết của Daphne du Maurier) | Người kể nhớ lại một giấc mơ trở về dinh thự Manderley | Manderley chìm trong lửa | Mở đầu đã là hồi tưởng về một nơi không còn nữa; người đọc lần hai hiểu vì sao giấc mơ đầu sách buồn đến thế |
Khi so, ghi ra cả những điểm khác nhau nhỏ: ánh sáng, vị trí người trong khung, ai nói và ai im. Chỗ khác nhỏ nhất đôi khi là chỗ cái kết đặt trọng lượng.
Khi cảnh đầu thật ra xảy ra sau cảnh cuối
Có những phim xếp thời gian lộn xộn, khiến cảnh mở đầu không phải là điểm khởi đầu của câu chuyện. Pulp Fiction mở bằng một cặp đôi quyết định cướp quán ăn, và khép lại ở chính quán ăn ấy, nơi hai tay giang hồ Jules và Vincent đang ngồi. Theo trình tự thời gian thật, cảnh khép này xảy ra trước nhiều đoạn giữa phim, nên ở cuối, Vincent vẫn còn sống dù khán giả đã thấy anh ta chết trước đó. Phim kết bằng Jules quyết định bỏ nghề, chứ không bằng cái chết của Vincent, và cách xếp ấy đặt trọng tâm vào lựa chọn hơn là số phận.
Eternal Sunshine of the Spotless Mind chơi với điều này theo cách tinh tế hơn. Phim mở bằng cảnh Joel bỏ làm, lên chuyến tàu đi Montauk và làm quen với Clementine. Người xem lần đầu tưởng đó là lần gặp đầu tiên. Về sau mới hiểu cả hai đã từng yêu nhau và đều đã xoá ký ức về nhau; cảnh trên tàu là lần gặp lại sau khi xoá. Cái kết, khi họ biết hết những gì đã xảy ra mà vẫn đồng ý thử lại, được soi bởi cảnh đầu: họ lại tìm thấy nhau dù không nhớ gì.
Gặp kiểu phim này, đừng chỉ so cảnh đầu và cảnh cuối trên màn hình. Hãy sắp lại dòng thời gian thật trên giấy, rồi so điểm đầu và điểm cuối của dòng thời gian đó với điểm đầu và điểm cuối mà phim chọn chiếu. Khoảng cách giữa hai cách xếp chính là điều người làm phim muốn bạn chú ý.
Tự so cảnh đầu và cảnh cuối
Năm bước dưới đây làm ngay sau khi xem được, mất chừng mười phút nếu bạn có thể tua lại đoạn đầu.
- Xem lại hai ba phút đầu của phim, ghi ba thứ: nhân vật chính đang ở đâu, đang làm gì, và hình ảnh nào được nhấn mạnh nhất.
- Xem lại hai ba phút cuối, ghi đúng ba thứ đó.
- Đặt hai danh sách cạnh nhau. Gạch chân những gì giống, khoanh tròn những gì khác.
- Với mỗi chỗ giống, hỏi: phim đang nói rằng điều gì không đổi? Với mỗi chỗ khác, hỏi: thứ gì đã thay chỗ thứ gì?
- Viết một câu tóm cái kết theo dạng "từ… đến…": từ người con đứng ngoài đến người cha mới; từ điệu nhảy khó hiểu đến điệu nhảy để quên.
Câu "từ… đến…" thường chính là câu trả lời ngắn nhất cho câu hỏi "cái kết nghĩa là gì". Nếu không viết được, có thể phim không dùng kiểu soi nhau, và bạn nên tìm chìa khoá ở chỗ khác, như một chi tiết cài cắm hay một biểu tượng lặp lại.
Những nhầm lẫn khi đọc hai cảnh soi nhau
Nhầm lẫn đầu tiên là thấy giống nhau rồi kết luận nhân vật không thay đổi. Lặp lại không đồng nghĩa với dậm chân tại chỗ. Một hình ảnh lặp lại sau cả một hành trình có thể mang nghĩa ngược với lần đầu, như điệu nhảy của người mẹ trong Mother: cùng một động tác, nhưng một bên là bí ẩn, một bên là quyết định chôn vùi.
Nhầm lẫn thứ hai là đòi phim nào cũng có cấu trúc này. Nhiều phim hay mở và khép ở hai nơi chẳng liên quan, và vẫn kết rất chắc. Kết cấu vòng tròn là một công cụ, không phải dấu hiệu của phim có chiều sâu. Cố tìm sự soi nhau ở nơi không có chỉ khiến bạn ép nghĩa.
Nhầm lẫn thứ ba là quên bản khác. Phim chuyển thể từ sách nhiều khi đổi cảnh đầu hoặc cảnh cuối, nên sự soi nhau ở bản phim có thể không có trong sách, và ngược lại. Một số phim còn có bản dựng lại của đạo diễn với đoạn mở hay đoạn kết khác. Khi bàn với người khác, nói rõ mình đang bàn bản nào để khỏi cãi nhau về hai tác phẩm khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Cảnh đầu và cảnh cuối soi nhau là gì?
Là khi người làm phim cố ý cho cảnh mở và cảnh khép giống nhau, lặp lại hoặc đảo ngược một hình ảnh, một bố cục hay một nơi chốn. Cái kết khi đó được đo bằng điểm xuất phát: nhân vật đã thay đổi bao nhiêu, hay vẫn mắc kẹt ở chỗ cũ.
Kết cấu vòng tròn trong phim là gì?
Kết cấu vòng tròn là khi phim kết thúc ở cùng nơi chốn hoặc tình huống đã mở đầu. Nó thường được dùng để nói về sự mắc kẹt hoặc để cho thấy nhân vật đã khác đi dù hoàn cảnh y nguyên. Pulp Fiction mở và khép ở cùng một quán ăn là ví dụ quen.
Cảnh cuối The Godfather soi cảnh đầu thế nào?
Phim mở bằng ông Vito nhận lời cầu xin trong căn phòng tối giữa đám cưới con gái, và khép bằng Michael nhận sự cung kính của thuộc hạ trong khi cánh cửa đóng lại trước mặt Kay. Cách đọc phổ biến là người con từng đứng ngoài giờ đã ngồi đúng chỗ của cha.
Chiếc lông vũ trong Forrest Gump có ý nghĩa gì?
Phim mở bằng chiếc lông bay rồi đáp xuống chân Forrest và khép bằng một chiếc lông bay lên. Nhiều người đọc đó là câu hỏi của phim về số phận và sự ngẫu nhiên, được đặt ở hai đầu câu chuyện mà không trả lời dứt khoát cho bên nào.
Cảnh cuối phim Mother của Bong Joon-ho nghĩa là gì?
Phim mở bằng người mẹ nhảy một mình giữa đồng cỏ và khép bằng cảnh bà châm kim vào huyệt giúp quên rồi nhảy cùng đám đông trên xe khách. Cách đọc phổ biến là bà chọn quên và chôn sự thật, và điệu nhảy đầu phim nhìn lại mang nghĩa khác.
Làm sao tự so cảnh đầu và cảnh cuối của một phim?
Xem lại vài phút đầu và vài phút cuối, ghi nhân vật ở đâu, làm gì và hình ảnh nào được nhấn. Đặt hai danh sách cạnh nhau, đánh dấu chỗ giống và chỗ khác, rồi viết một câu dạng từ cái này đến cái kia để tóm nghĩa cái kết.