Chi tiết cài cắm là thứ tác phẩm cho bạn thấy từ sớm, thường lướt qua như không quan trọng, để tới đoạn cuối dùng nó làm điểm tựa cho cái kết: một đồ vật, một câu nói, một thói quen, một nỗi sợ của nhân vật. Trong tiếng Anh người ta gọi là foreshadowing, hay cặp "setup và payoff": gieo trước, gặt sau. Nhận ra được chi tiết cài cắm là cách nhanh nhất để hiểu vì sao một cái kết "ăn", và để tự giải thích những cái kết khó.
Bài nhắc cái kết của Back to the Future, The Murder of Roger Ackroyd của Agatha Christie và vài tác phẩm khác làm ví dụ. Phần dưới đi qua năm kiểu cài cắm hay gặp, những dấu hiệu máy quay hay ngòi bút đang chỉ cho bạn, chuyện cài cắm công bằng và cài cắm giấu quá kỹ, cách phân biệt cài cắm với đánh lạc hướng, và một bài tập nhỏ cho lần xem phim tới.
Cài cắm là một lời hứa, cái kết là lúc trả
Hình dung người kể chuyện như một người hứa với bạn. Khi máy quay dừng lâu trên một tờ rơi, khi một nhân vật nói một câu nghe hơi thừa, tác phẩm đang ngầm hứa: thứ này sẽ quay lại. Cái kết hay là cái kết trả đúng những lời hứa đó, và trả theo cách bạn không đoán trước được nhưng nghĩ lại thì thấy hợp lý. Cái kết dở thường thất hứa: những thứ được nhấn mạnh thì biến mất, còn lời giải lại đến từ một thứ chưa từng được nhắc.
Back to the Future là ví dụ hay được dùng để dạy người viết kịch bản. Đầu phim, Marty bị một người phụ nữ đi quyên tiền dúi cho tờ rơi kêu gọi giữ lại chiếc đồng hồ trên tháp toà thị chính, trên đó ghi chính xác lúc sét đánh vào tháp năm xưa. Lúc xem, đó chỉ là một cảnh hài nhỏ. Tới khi Marty mắc kẹt ở quá khứ và cần một nguồn điện cực mạnh vào một thời điểm biết trước, tờ rơi trở thành chìa khoá của cả kế hoạch đưa cậu về nhà.
Điều đáng học ở đây là độ "lướt" của lời hứa. Tờ rơi được đưa ra trong một tình huống vui, không ai trong phim coi nó là quan trọng, nên người xem cũng không coi. Cài cắm tốt luôn có hai lớp: lớp bề mặt để cảnh đó tự đứng được, và lớp ngầm chỉ hiện ra khi cái kết tới. Khi tự giải thích một cái kết, việc của bạn là đi ngược lại, tìm những cảnh có lớp ngầm đó.
Năm kiểu cài cắm hay gặp
Phần lớn chi tiết cài cắm rơi vào một trong năm kiểu dưới đây. Biết tên kiểu giúp bạn lục trí nhớ nhanh hơn khi lần ngược từ cái kết.
| Kiểu cài | Trông như thế nào lúc xem | Ví dụ có thật |
|---|---|---|
| Đồ vật được cho thấy rõ | Máy quay giữ lâu hơn cần thiết trên một món đồ, hoặc nhân vật cầm nó lên ngắm | Tờ rơi về chiếc đồng hồ trên tháp trong Back to the Future |
| Kỹ năng hoặc nỗi sợ của nhân vật | Một câu giới thiệu nhanh rằng nhân vật giỏi việc gì, sợ thứ gì | Indiana Jones sợ rắn, nói ra từ đầu Raiders of the Lost Ark, rồi phải xuống một hầm đầy rắn |
| Lời tiên đoán, lời đùa | Một câu nói nghe như đùa hay như bói, về sau thành thật theo cách không ai ngờ | Lời tiên tri về khu rừng di chuyển trong Macbeth của Shakespeare, thành thật khi quân lính ngụy trang bằng cành cây |
| Quy tắc của thế giới trong phim | Một nhân vật giải thích luật chơi của một cỗ máy, một phép, một hệ thống | Những luật về du hành thời gian được giải thích trước để đoạn cuối dùng tới |
| Sự vắng mặt | Một điều lẽ ra phải xảy ra mà không xảy ra | Con chó không sủa trong đêm ở truyện Silver Blaze của Conan Doyle: nó không sủa vì biết người lạ đó |
Kiểu cuối cùng khó nhận ra nhất, vì bạn phải để ý thứ không có. Sherlock Holmes trong truyện ấy chỉ ra rằng con chó im lặng nghĩa là kẻ dắt ngựa đi là người nó quen. Khi một cái kết làm bạn bất ngờ, thử hỏi: có điều gì lẽ ra phải xảy ra trước đó mà phim không cho xảy ra?
Dấu hiệu máy quay hay ngòi bút đang chỉ cho bạn
Người làm phim không thể cài cắm mà không để lại dấu vết, vì nếu dấu vết quá mờ thì cái kết sẽ thành bịa. Những dấu hiệu dưới đây không phải lúc nào cũng nghĩa là cài cắm, nhưng gặp chúng thì nên ghi nhớ.
- Cận cảnh không có lý do rõ ràng. Phim tốn tiền cho mỗi cú máy; một cận cảnh trên bàn tay, chùm chìa khoá, vết sẹo thường có việc phải làm.
- Một thứ xuất hiện hai lần trong hai bối cảnh khác nhau. Lần thứ nhất có thể là ngẫu nhiên, lần thứ hai gần như chắc là có chủ ý.
- Nhân vật giải thích một điều mà cảnh đó không cần. Câu thoại hơi thừa so với tình huống thường là câu thoại dành cho đoạn sau.
- Âm nhạc đổi khi một món đồ hay một người xuất hiện. Một nốt nhạc lạ, một khoảng lặng bất chợt là cách đánh dấu không lời.
- Một lời đùa được nhắc lại. Câu đùa lần một để cười, lần hai để bạn nhớ, lần ba thường là lúc nó đổi nghĩa.
- Trong sách: một câu văn tả quá kỹ. Văn xuôi tiết kiệm chữ hơn bạn tưởng. Khi người kể dừng lại tả một vật nhỏ, vật đó thường quay lại.
Đừng biến danh sách này thành nỗi ám ảnh khi xem lần đầu, xem phim mà lúc nào cũng săn manh mối thì mất vui. Dùng nó khi xem lại, hoặc khi lần ngược sau một cái kết làm bạn khựng lại.
Cài cắm công bằng và cài cắm giấu quá kỹ
Truyện trinh thám có một khái niệm gọi là chơi đẹp với người đọc: mọi manh mối dẫn tới lời giải phải được đặt ra trước mắt người đọc, dù được giấu khéo. Cái kết của The Murder of Roger Ackroyd, tiểu thuyết của Agatha Christie, thường được nhắc khi bàn chuyện này. Lời giải nằm ở chính người kể chuyện, viên bác sĩ Sheppard: ông là kẻ giết người. Cuốn sách gây tranh cãi khi ra mắt, có người cho là Christie ăn gian.
Nhưng đọc lại thì thấy mọi manh mối đều có mặt. Người kể không nói dối trực tiếp, ông chỉ bỏ lửng đúng chỗ, mô tả những khoảng thời gian một cách mơ hồ có chủ ý. Người đọc lần hai thấy những câu văn tưởng vô hại bỗng mang hai nghĩa. Đó là cài cắm công bằng: chi tiết ở đó, chỉ là ta tin người kể quá nên không nhìn.
Ngược lại, cài cắm giấu quá kỹ là khi manh mối chỉ được nhắc một lần, trong một cảnh không ai có lý do nhớ, rồi cái kết dựa hẳn vào đó. Khán giả cảm thấy bị lừa chứ không thấy thán phục. Khi tự giải thích một cái kết và thấy khó chịu, thử phân biệt: mình khó chịu vì đã không để ý, hay vì tác phẩm không cho mình cơ hội để ý? Câu trả lời thứ nhất làm bạn muốn xem lại; câu trả lời thứ hai là một lời chê có căn cứ.
Một phép thử đơn giản: kể cái kết cho một người bạn đã xem phim, rồi hỏi họ có nhớ chi tiết dẫn tới nó không. Nếu họ gật gù "à, đúng rồi, cái cảnh đó", phim đã cài công bằng. Nếu cả hai cùng ngơ ngác không nhớ phim từng cho thấy điều ấy, nhiều khả năng lời giải được đưa vào quá muộn hoặc quá mờ, và cái kết đang nợ người xem một lời giải thích.
Phân biệt cài cắm với đánh lạc hướng
Cài cắm dẫn tới cái kết. Nó là manh mối thật, tác phẩm cho thấy để về sau dùng tới. Khi cái kết tới, chi tiết đó nhận thêm nghĩa và bạn thấy nó đáng lẽ đã rõ.
Đánh lạc hướng dẫn ra xa cái kết. Tiếng Anh gọi là red herring. Đó là một manh mối giả, được nhấn mạnh y như manh mối thật, để bạn nghi sai người, đoán sai hướng. Truyện trinh thám dùng rất nhiều: một nhân vật có vẻ khả nghi từ đầu thường không phải thủ phạm.
MacGuffin là thứ khiến nhân vật chạy, không phải thứ giải thích cái kết. Chữ này gắn với Hitchcock: một món đồ ai cũng tranh nhau nhưng bản thân nó không quan trọng. Chiếc vali phát ánh vàng trong Pulp Fiction không bao giờ được mở cho khán giả xem. Đi tìm nghĩa giấu trong MacGuffin thường là đi nhầm đường.
Cách phân biệt khi đã biết cái kết. Nhìn lại một chi tiết và hỏi: nếu bỏ nó đi, cái kết còn đứng được không? Nếu không, đó là cài cắm. Nếu cái kết vẫn đứng mà chỉ mất một lần bạn đoán sai, đó là đánh lạc hướng. Nếu chi tiết chỉ là cái cớ để nhân vật hành động, đó là MacGuffin.
Bài tập nhỏ cho lần xem phim tới
Muốn nhạy với chi tiết cài cắm thì phải luyện, giống luyện nghe một ngoại ngữ. Bài tập này nhẹ, không làm hỏng việc thưởng thức.
- Chọn một phim bạn đã xem một lần và nhớ khá rõ cái kết, tốt nhất là phim có cú lật hay có một lời giải ở cuối.
- Trước khi xem lại, viết ra ba thứ cái kết cần dùng tới: một đồ vật, một hiểu biết, một quyết định của nhân vật.
- Khi xem, mỗi lần thấy một trong ba thứ được gieo, ghi tên cảnh. Đừng dừng phim, chỉ ghi nhanh.
- Xem xong, đếm xem mỗi thứ được gieo mấy lần và ở đâu. Thứ được gieo hai ba lần thường được giấu trong những cảnh vui hoặc cảnh hành động.
- Lần sau xem một phim mới, thử đoán trước khi tới đoạn cuối: thứ nào đã được gieo mà chưa gặt? Đoán sai cũng được, vì lúc đó bạn đang xem bằng mắt của người kể chuyện.
Sau vài lần, bạn sẽ thấy mình nhận ra lời hứa ngay lúc nó được đặt ra, và thấy vui theo kiểu khác: không phải bị bất ngờ, mà là được xem người làm phim làm nghề.
Câu hỏi thường gặp
Chi tiết cài cắm là gì?
Chi tiết cài cắm là thứ tác phẩm cho người xem thấy từ sớm, thường lướt qua như không quan trọng, để về sau cái kết dùng làm điểm tựa. Có thể là đồ vật, câu nói, thói quen hay nỗi sợ của nhân vật. Tiếng Anh gọi là foreshadowing hoặc setup và payoff.
Làm sao nhận ra chi tiết cài cắm khi xem lần đầu?
Để ý cận cảnh không có lý do rõ ràng, thứ xuất hiện hai lần ở hai bối cảnh, câu thoại hơi thừa so với tình huống, âm nhạc đổi khi một món đồ xuất hiện, và lời đùa được nhắc lại. Những dấu hiệu đó không chắc chắn nhưng đáng ghi nhớ.
Chi tiết cài cắm khác red herring thế nào?
Chi tiết cài cắm là manh mối thật dẫn tới cái kết, bỏ đi thì cái kết không đứng được. Red herring là manh mối giả được nhấn mạnh để người xem nghi sai hướng; bỏ đi thì cái kết vẫn nguyên, chỉ mất một lần đoán nhầm.
Tờ rơi trong Back to the Future có vai trò gì?
Đầu phim Marty được dúi một tờ rơi về chiếc đồng hồ trên tháp, ghi chính xác lúc sét từng đánh vào đó. Về sau thông tin này cho biết thời điểm có nguồn điện cực mạnh, thành chìa khoá để đưa Marty trở về. Đây là ví dụ kinh điển của setup và payoff.
Vì sao The Murder of Roger Ackroyd bị cho là ăn gian?
Vì kẻ giết người lại chính là người kể chuyện, điều độc giả thời đó không quen. Nhưng đọc lại thì các manh mối đều có, người kể chỉ bỏ lửng đúng chỗ chứ không nói dối thẳng. Nhiều người coi đó là cài cắm công bằng được giấu rất khéo.
Có phải chi tiết nào được quay kỹ cũng là cài cắm không?
Không. Có chi tiết được quay kỹ chỉ để tạo không khí, để thế giới trong phim có kết cấu thật, hoặc để đánh lạc hướng. Chi tiết thành cài cắm khi cái kết thật sự dùng tới nó; cách thử là hỏi bỏ nó đi thì cái kết còn đứng được không.