Bài có tiết lộ nội dung toàn bộ phim Memento, kể cả cảnh kết thúc theo thời gian và câu chuyện về vợ Leonard; nếu chưa xem, nên để dành.
Cái kết của Memento, tức cảnh cuối cùng trên màn hình nhưng nằm giữa câu chuyện theo thời gian, cho thấy Leonard Shelby đã trả thù cho vợ từ lâu và quên mất, rằng Teddy là cảnh sát đã giúp anh, và chính Leonard cố tình ghi những dòng khiến mình sau này giết Teddy, vì anh muốn có một mục đích để sống tiếp. Câu chuyện Sammy Jankis, theo lời Teddy, có thể là câu chuyện của chính Leonard với vợ mình, nhưng phim không xác nhận hoàn toàn.
Memento kể ngược, nên câu hỏi phổ biến nhất không phải "chuyện gì xảy ra" mà là "chuyện gì xảy ra trước". Bài dưới xếp lại các mốc theo thứ tự, rồi bàn cảnh cuối, câu hỏi Teddy có nói thật không và vì sao cú lật này đọng lại lâu.
Cấu trúc phim: hai dòng chảy gặp nhau
Phim có hai dòng cảnh. Dòng màu chạy ngược: mỗi đoạn kết thúc ở chỗ đoạn trước bắt đầu, nên ta, giống Leonard, không bao giờ biết vừa có chuyện gì. Dòng đen trắng chạy xuôi: Leonard trong phòng nhà nghỉ nói chuyện điện thoại, kể về Sammy Jankis, chuẩn bị đi gặp ai đó.
Hai dòng gặp nhau ở cảnh cuối phim. Leonard vừa giết một người trong căn nhà hoang, chụp ảnh xác, và khi tấm ảnh hiện màu dần, phim chuyển từ đen trắng sang màu. Từ khoảnh khắc ấy trở đi, ta đang xem điểm khởi đầu của dòng màu, tức là những gì xảy ra ngay trước tất cả các cảnh màu ta đã xem.
Cách dựng này không phải mẹo trang trí. Nó đặt khán giả vào đúng tình trạng của Leonard, người không tạo được ký ức mới sau cú chấn thương. Mỗi cảnh ta xem, ta biết ít như anh. Chỉ khác là cuối phim ta được biết điều mà Leonard sẽ quên ngay sau đó.
Xếp lại theo thứ tự thời gian
Bảng dưới là các mốc chính của câu chuyện xếp theo thứ tự xảy ra, không theo thứ tự phim chiếu. Những gì thuộc lời kể của Teddy ghi rõ là lời kể.
| Thứ tự | Chuyện xảy ra | Phim cho thấy hay chỉ được kể |
|---|---|---|
| 1 | Nhà Leonard bị đột nhập, vợ anh bị tấn công, Leonard bị đánh vào đầu và mất khả năng ghi nhớ mới | Leonard kể, có hình ảnh hồi ức |
| 2 | Theo Teddy, vợ Leonard sống sót sau vụ đột nhập; cô chết sau đó vì những mũi tiêm insulin do chính Leonard tiêm | Chỉ là lời Teddy |
| 3 | Theo Teddy, Leonard đã tìm và giết được kẻ tấn công thật từ khoảng một năm trước, với sự giúp đỡ của Teddy | Chỉ là lời Teddy |
| 4 | Leonard gặp Jimmy Grantz trong căn nhà hoang và giết hắn; trước khi chết Jimmy thì thầm cái tên Sammy | Phim cho thấy, đoạn đen trắng chuyển sang màu |
| 5 | Teddy kể sự thật; Leonard đốt ảnh, viết lên ảnh Teddy rằng đừng tin lời hắn, ghi biển số xe Teddy làm manh mối | Phim cho thấy, cảnh cuối phim |
| 6 | Leonard mặc đồ, lái xe của Jimmy, gặp Natalie, bị cô lợi dụng để đối phó Dodd | Phim cho thấy, các đoạn màu |
| 7 | Leonard đưa Teddy tới căn nhà hoang và bắn chết anh | Phim cho thấy, cảnh mở đầu chạy ngược |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy cảnh đầu và cảnh cuối của phim cách nhau chỉ vài ngày, nhưng phim mất gần hai giờ để đi từ cái chết của Teddy về lý do của nó.
Cảnh cuối: Leonard chọn tự lừa mình
Sau khi Leonard giết Jimmy, Teddy tới và nói thẳng những điều trong bảng trên: Jimmy không phải kẻ tấn công vợ anh, Teddy chỉ dùng Leonard để cướp tiền của một tay buôn ma tuý, và Leonard đã trả thù xong từ lâu nhưng quên, nên Teddy cứ để anh đi tìm tiếp. Teddy còn nói câu chuyện Sammy Jankis là chuyện của Leonard: Sammy là kẻ lừa bảo hiểm không có vợ, còn người vợ mắc bệnh tiểu đường chết vì insulin là vợ Leonard.
Leonard nghe xong không cãi. Anh đốt những tấm ảnh của Jimmy, rồi viết lên ảnh Teddy dòng chữ dặn mình đừng tin lời hắn. Anh ghi biển số xe Teddy xuống như một sự thật cần xăm lên người. Teddy có tên thật bắt đầu bằng John G., như anh vừa thú nhận. Leonard biết rằng chỉ vài phút nữa anh sẽ quên cuộc nói chuyện này, và những gì anh vừa ghi sẽ dẫn mình tới chỗ giết Teddy.
Lời độc thoại trong đầu Leonard ở cảnh ấy nói gần như thẳng: anh có tự lừa mình để được hạnh phúc không, và với Teddy thì có. Đây là cú lật thật của phim. Không phải ai đó lừa Leonard, mà Leonard lừa chính Leonard, có chủ ý, để tiếp tục có mục đích sống.
Teddy có nói thật không: hai phía
Căn cứ để tin Teddy. Jimmy, sắp chết, thì thầm cái tên Sammy, một cái tên chỉ có thể biết nếu Leonard đã kể. Trong một khoảnh khắc chớp nhoáng khi Leonard kể chuyện Sammy ngồi trong viện, hình ảnh Sammy được thay bằng chính Leonard. Có những hồi ức rất ngắn về vợ Leonard mà nhiều người đọc là cảnh anh tiêm cho cô, xen với cảnh anh véo đùi cô đùa. Và Leonard tự nhận rằng anh không tin được ký ức, chỉ tin được ghi chép, mà ghi chép thì chính anh đã sắp đặt.
Căn cứ để nghi Teddy. Teddy đã nói dối nhiều lần trong phim, dùng Leonard vì tiền, và ở cảnh cuối anh có lý do để bào chữa cho mình. Leonard nhớ rõ vợ mình bị tấn công, và hồi ức đó có vẻ không bị bóp méo. Một người như Teddy hoàn toàn có thể ghép một câu chuyện đau lòng để thao túng Leonard.
Phim đứng ở đâu. Phim không xác nhận hoàn toàn bên nào. Cách đọc phổ biến cho rằng Teddy nói phần lớn sự thật, vì chi tiết Jimmy gọi tên Sammy và khung hình Leonard thay Sammy là những thứ Teddy không thể dàn dựng. Nhưng cũng chính phim cảnh báo ta đừng tin ai trong thế giới của Leonard, kể cả người cuối cùng nói chuyện với anh.
Cái kết nói gì về ký ức và sự thật
Leonard tin rằng ghi chép đáng tin hơn ký ức vì ký ức bị bóp méo. Cả phim chứng minh điều ngược lại: ghi chép cũng chỉ đáng tin bằng người viết ra nó, và người viết có thể có lý do để nói dối. Những tấm ảnh, hình xăm, mẩu giấy của Leonard không phải sự thật khách quan; chúng là câu chuyện anh chọn kể cho chính mình.
Ở tầng sâu hơn, cái kết nói về chuyện con người cần một câu chuyện để sống. Leonard không có tương lai, không thể yêu lại, không thể tiến lên. Thứ duy nhất anh có là mục tiêu tìm kẻ giết vợ. Khi mục tiêu ấy hoàn thành, anh mất luôn lý do tồn tại. Nên anh tạo ra một mục tiêu mới. Theo nghĩa đó, Leonard không chỉ là nạn nhân của chứng mất trí nhớ, anh là người viết kịch bản cho đời mình, và viết kịch bản đó đi vòng mãi.
Một hình ảnh ngắn gần cuối, Leonard nằm cạnh vợ với một hình xăm mới trên ngực nói rằng anh đã làm xong, thường được đọc là thứ anh mong mỏi nhưng không bao giờ có được: một điểm kết.
Xem lại Memento, và một cách xem khác
Memento đổi hẳn khi xem lần hai, và đổi thêm nữa nếu xem theo thứ tự thời gian. Vài gợi ý:
- Để ý những lúc Leonard xem ảnh và ghi chú để quyết định tin ai. Mỗi quyết định dựa vào một dòng chữ anh không nhớ đã viết trong hoàn cảnh nào.
- Theo dõi Natalie: cô cố tình chọc giận Leonard, ra ngoài, rồi quay lại khi anh đã quên, nói rằng Dodd đánh cô. Đây là ví dụ rõ nhất về việc người khác lợi dụng chứng bệnh của Leonard.
- Nghe kỹ câu chuyện Sammy Jankis với giả định đó là chuyện của Leonard. Nhiều chi tiết, như cảnh người vợ thử chồng bằng những mũi tiêm, đọc lại nặng hơn hẳn.
- Nếu có bản xếp theo thứ tự thời gian, xem một lần cho biết, nhưng nhiều người thấy bản ấy phẳng hơn: phim mất đi chính cảm giác lạc lối khiến ta hiểu Leonard.
Phim được dựng dựa trên một truyện ngắn của Jonathan Nolan, em trai đạo diễn. Nếu thích kiểu cú lật về người kể chuyện không đáng tin, The Usual Suspects và Fight Club là hai phim cùng họ.
Vì sao cú lật của Memento "ăn"
Phần lớn cú lật dựa vào việc giấu thông tin khỏi khán giả. Memento giấu thông tin khỏi cả nhân vật lẫn khán giả bằng cùng một cơ chế, nên khi cú lật tới, ta không thấy bị lừa riêng, ta thấy mình cùng bị lừa với Leonard, rồi phát hiện ra Leonard tự lừa mình. Đó là ba lớp trong một khoảnh khắc.
Cú lật cũng không cần thêm nhân vật hay tình tiết mới. Mọi mảnh đã ở đó: hình xăm dặn nhớ Sammy, những tấm ảnh có ghi chú, lời Teddy cảnh báo đừng tin ai. Cảnh cuối chỉ sắp xếp lại chúng theo đúng nghĩa. Thứ thay đổi là cách ta nhìn Leonard: từ người đi tìm công lý thành người đi vòng tròn trong chính nỗi đau của mình.
Cuối cùng, cú lật mở ra thay vì khép lại. Ta biết Leonard sẽ giết Teddy, vì đã thấy ở đầu phim. Ta cũng biết anh sẽ lại cần một cái tên khác, một mục tiêu khác. Cái kết của Memento không kết thúc, nó chỉ dừng.
Đó cũng là lý do nhiều người xem xong vẫn ngồi im một lúc. Phim không đưa ra phần thưởng thường thấy của thể loại trinh thám, tức kẻ thủ ác bị vạch mặt và trả giá. Kẻ thủ ác, nếu có, đã chết từ trước khi phim bắt đầu, và người còn lại trên màn hình là một người tốt bụng, đau khổ, nguy hiểm, không biết mình đã làm gì. Câu hỏi ai có lỗi trở nên khó trả lời hơn hẳn so với câu hỏi ai là thủ phạm.
Câu hỏi thường gặp
Ai giết vợ Leonard trong Memento?
Theo lời Leonard, vợ anh chết sau vụ đột nhập. Theo lời Teddy ở cảnh cuối, cô sống sót sau vụ đó và chết vì những mũi tiêm insulin do Leonard tiêm khi anh không nhớ đã tiêm rồi. Phim cho vài hình ảnh nghiêng về lời Teddy nhưng không xác nhận hoàn toàn.
Sammy Jankis có thật không?
Theo Teddy, Sammy có thật nhưng là kẻ lừa bảo hiểm không có vợ, còn câu chuyện người vợ chết vì insulin là chuyện của Leonard. Khung hình chớp nhoáng cho thấy Leonard ngồi chỗ Sammy trong viện là căn cứ mạnh nhất cho cách đọc này.
Vì sao Leonard giết Teddy?
Vì sau khi nghe Teddy kể sự thật, Leonard cố tình viết lên ảnh Teddy rằng đừng tin hắn và ghi biển số xe Teddy làm manh mối. Khi đã quên, Leonard lần theo những ghi chép ấy và tin Teddy là John G. Anh tự tạo cho mình một mục tiêu mới.
Teddy có phải là John G. không?
Teddy có tên thật bắt đầu bằng John G., nên khớp với manh mối. Nhưng theo lời Teddy, John G. thật, kẻ tấn công vợ Leonard, đã bị Leonard giết từ trước. Teddy chỉ là một trong nhiều cái tên vừa khớp mà Leonard có thể tìm thấy.
Jimmy thì thầm tên Sammy có ý nghĩa gì?
Đó là một trong những chi tiết khiến người xem tin Teddy nói thật. Jimmy không có lý do gì biết Sammy, trừ khi Leonard từng kể với hắn hoặc với người quen của hắn. Chi tiết ấy cho thấy Leonard đã lặp đi lặp lại câu chuyện của mình nhiều lần mà không nhớ.
Nên xem Memento theo thứ tự thời gian không?
Có thể thử một lần để kiểm lại hiểu biết, nhưng nhiều người thấy bản xếp theo thứ tự mất đi sức mạnh. Cái hay của Memento nằm ở chỗ khán giả cũng không nhớ được điều vừa xảy ra, giống Leonard.