CuoiCung.comCuối Cùng
Đọc chi tiết cài cắm và tự giải thích cái kết

Súng của Chekhov là gì: súng treo ở hồi đầu và cách đọc ngược để hiểu cái kết

Súng của Chekhov: thứ gì được nhấn mạnh ở đầu truyện thì phải được dùng tới về sau. Nguồn gốc, ví dụ trên sân khấu và màn ảnh, và cách dùng để đọc ngược cái kết.

Small balcony with potted plants and a pot of tea in the evening, a Vietnamese woman in a charcoal grey cardigan sits thinking, chin on hand, seen from behind

Súng của Chekhov là nguyên tắc kể chuyện gắn với tên nhà văn, nhà viết kịch Nga Anton Chekhov: nếu ở hồi đầu có một khẩu súng treo trên tường thì tới hồi sau nó phải nổ; nếu không định cho nó nổ, đừng treo nó lên. Nói rộng ra, thứ gì được tác phẩm nhấn mạnh đều phải có việc làm. Với người xem, nguyên tắc này thành một công cụ đọc ngược: nhìn cái kết, hỏi "khẩu súng nào đã được treo từ trước", và bạn sẽ hiểu cái kết được dựng lên thế nào.

Bài nhắc cái kết của vở Con hải âu, phim Jaws (Hàm cá mập), The Shawshank Redemption (Nhà tù Shawshank) và vài tác phẩm khác, mỗi cái vài câu. Phần dưới nói nguyên tắc này đến từ đâu, Chekhov tự làm đúng lời mình khuyên ra sao, ba ví dụ trên màn ảnh, những lúc khẩu súng cố tình không nổ, cách dùng nguyên tắc để đọc ngược một cái kết, và vài hiểu lầm hay gặp.

Nguyên tắc gốc nói gì, và nói với ai

Chekhov không viết một cuốn sách dạy nghề. Nguyên tắc khẩu súng được truyền lại qua thư từ ông gửi người viết trẻ và qua lời kể của những người quen ông, với vài dị bản khác nhau về chi tiết: có bản nói súng treo ở hồi một phải nổ ở hồi hai hoặc ba, có bản nói gọn rằng thứ gì không cần cho câu chuyện thì nên bỏ. Điểm chung của các dị bản là một lời khuyên về sự tiết kiệm: sân khấu và trang truyện ngắn quá chật để chứa đồ trang trí vô dụng.

Cần hiểu bối cảnh: Chekhov đang nói với người viết, về chuyện cắt bỏ. Ông khuyên đừng để lại những thứ hứa hẹn với khán giả rồi bỏ rơi. Khán giả thấy khẩu súng trên tường sẽ chờ. Nếu tới cuối nó vẫn treo đó, sự chờ đợi ấy thành thất vọng, hoặc tệ hơn, thành một sự xao nhãng suốt cả vở.

Khi chuyển sang phía người xem, nguyên tắc này đổi chiều. Bạn không cắt gì cả, bạn đọc. Bạn biết rằng người kể chuyện giỏi không treo súng vô cớ, nên khi thấy một thứ được nhấn mạnh, bạn có quyền chờ nó. Và khi cái kết tới, bạn có quyền đòi: những thứ đã được hứa, giờ ở đâu? Hai câu hỏi đó, một lúc xem và một lúc xem xong, là cốt lõi của việc tự giải thích cái kết.

Chekhov tự làm đúng điều mình khuyên: vở Con hải âu

Vở kịch Con hải âu (The Seagull) của Chekhov là ví dụ ông tự cài súng cho chính mình. Ở giữa vở, chàng trai trẻ Treplev, một người viết kịch đầy bất mãn, bắn chết một con hải âu và đặt nó dưới chân Nina, cô gái anh yêu. Cử chỉ ấy lúc đó trông như một màn kịch tính hơi trẻ con. Về sau, con chim được nhồi lại, và hình ảnh con hải âu bị bắn hạ cũng được chính Nina nhận vào mình khi nói về đời cô.

Tới cuối vở, một tiếng súng vang lên ngoài sân khấu. Một nhân vật bước ra, nói khẽ với người khác rằng Treplev đã tự kết liễu đời mình, và màn hạ. Khán giả không thấy cảnh đó; khẩu súng từng chỉ dùng để bắn một con chim giờ vang lên cho chính người cầm nó. Đọc ngược từ cái kết, cử chỉ bắn con hải âu không còn là một màn trẻ con, mà là lời báo trước về nỗi tuyệt vọng của một người không tìm được chỗ đứng.

Ibsen, người cùng thời, cũng có một khẩu súng nổi tiếng: Hedda Gabler mở đầu bằng cặp súng lục của người cha đã khuất mà Hedda giữ như đồ chơi quý, và vở kết thúc bằng cái chết của chính cô. Hai vở kịch cho thấy nguyên tắc khẩu súng không chỉ là mẹo cốt truyện. Món đồ được treo lên mang theo tính cách nhân vật, và khi nó nổ, cái kết vừa bất ngờ vừa như đã được viết sẵn trong con người họ.

Ba khẩu súng trên màn ảnh

Bình khí nén trong Jaws. Trên thuyền săn cá mập, nhà hải dương học Hooper mang theo những bình khí nén cho đồ lặn, và có lúc cảnh báo rằng nghịch dại với chúng thì chúng phát nổ. Cảnh đó lướt qua như một màn cãi vã giữa ba người đàn ông trên thuyền. Tới đoạn cuối, khi con cá mập ngậm một bình trong miệng, cảnh sát trưởng Brody nhắm bắn vào cái bình. Khán giả tin được kết thúc đó chính vì đã được cảnh báo từ trước.

Cái búa đá nhỏ trong The Shawshank Redemption. Andy nhờ Red kiếm cho một cái búa nhỏ để đẽo đá làm đồ chơi. Red đùa rằng với cái búa cỡ đó, muốn đào xuyên tường chắc phải mất vài trăm năm. Câu đùa ấy là khẩu súng được treo ngay trước mặt khán giả, kèm tấm hình minh tinh dán trên tường phòng giam mà ai cũng tưởng chỉ là đồ trang trí. Cái kết gặt cả hai cùng lúc.

Chế độ lái tự động trong The Dark Knight Rises. Giữa phim có câu nhắc rằng chế độ lái tự động của chiếc phi cơ chưa dùng được, nghe như một câu thoại kỹ thuật vụn vặt. Ở cái kết, Lucius Fox được báo rằng chính Bruce Wayne đã sửa nó từ trước, và chi tiết đó trở thành căn cứ quan trọng cho cách đọc rằng Bruce đã thoát. Đây là ví dụ khẩu súng nổ không phải để giải quyết hành động, mà để mở ra một cách đọc cho cảnh cuối.

Khi khẩu súng cố tình không nổ

Nguyên tắc nào cũng có lúc bị phá có chủ ý. Truyện trinh thám sống nhờ những khẩu súng giả: một vết máu, một bức thư, một người khả nghi được nhấn mạnh để bạn đoán sai. Đó là đánh lạc hướng, và nó vẫn tôn trọng tinh thần Chekhov theo một cách khác: thứ được nhấn mạnh vẫn có việc làm, chỉ là việc của nó là đánh lừa.

Có những tác phẩm treo súng rồi cố tình không cho nổ để nói một điều về thế giới: rằng đời không vận hành gọn như kịch, rằng những điều ta chờ đợi có khi không bao giờ tới. Chiếc vali phát ánh vàng trong Pulp Fiction là trường hợp gần đó: nó được nhấn mạnh suốt phim mà không bao giờ được mở cho khán giả xem. Người ta dựng cả một kho giả thuyết về thứ trong vali, nhưng phim không cần nó để kết thúc; nó là cái cớ để nhân vật chạy.

Khi tự giải thích một cái kết và thấy một khẩu súng không nổ, đừng vội kết luận phim có lỗi. Hỏi thêm: việc nó không nổ có làm cái kết nói được điều gì không? Nếu có, đó là chủ ý. Nếu không, và khẩu súng ấy được nhấn mạnh rất nhiều, bạn đang đứng trước một lỗi kể chuyện thật, thứ người viết đã quên thu dọn.

Dùng nguyên tắc để đọc ngược một cái kết

Đây là cách dùng súng của Chekhov như một công cụ, khi bạn vừa xem xong và còn mắc ở cảnh cuối.

  1. Viết ra hành động hay sự kiện quyết định ở cảnh cuối: ai làm gì, nhờ vào thứ gì.
  2. Với mỗi "thứ" đó, hỏi: lần đầu nó xuất hiện là ở đâu? Ai giới thiệu nó? Lúc ấy phim đang làm mình chú ý vào chuyện gì khác?
  3. Liệt kê những thứ được nhấn mạnh trong nửa đầu mà cái kết chưa dùng tới. Đó là những khẩu súng chưa nổ.
  4. Với từng khẩu súng chưa nổ, xét xem nó là đánh lạc hướng, là chủ ý để mở, hay là sót.
  5. Ghép lại: cái kết đã trả những lời hứa nào, bỏ ngỏ lời hứa nào, và việc bỏ ngỏ ấy cho bạn một cách đọc khác không.

Làm theo cách này, bạn sẽ thường phát hiện cái kết bạn tưởng "từ trên trời rơi xuống" thật ra đã được treo từ rất sớm, trong một cảnh bạn lúc đó đang mải cười hoặc mải hồi hộp vì chuyện khác.

Khẩu súng trong sách và khẩu súng trên màn ảnh

Trên trang sách, khẩu súng được treo bằng chữ. Người viết có thể dừng lại tả một món đồ, một thói quen, một câu nói của nhân vật, và người đọc tự quyết đọc chậm hay lướt qua. Vì vậy khẩu súng trong văn xuôi dễ bị bỏ sót hơn: chỉ một mệnh đề phụ trong một câu dài là đủ để treo nó lên. Người đọc lại một cuốn tiểu thuyết sau khi biết cái kết thường kinh ngạc vì những câu như thế nằm ngay đó, ở trang thứ mấy chục, giữa một đoạn tả cảnh tưởng chẳng có gì.

Trên màn ảnh, người làm phim điều khiển chặt hơn chỗ mắt bạn nhìn. Họ treo súng bằng cận cảnh, bằng âm thanh, bằng việc cho nhân vật cầm món đồ lên lâu hơn một nhịp. Nhưng họ cũng có thứ văn xuôi không có: khung hình chứa được nhiều thứ cùng lúc. Một khẩu súng có thể nằm ở góc khung, sau lưng nhân vật đang nói chuyện quan trọng, và chỉ người xem lần hai mới thấy. Khi tự giải thích một cái kết trong phim chuyển thể, nên so cả hai bản: có khẩu súng nào bản sách treo kỹ mà bản phim bỏ đi, khiến cái kết phim trông như thiếu căn cứ không? Nhiều lời chê "cái kết phim vô lý" thật ra là chuyện khẩu súng bị cắt ở khâu chuyển thể.

Những hiểu lầm hay gặp về súng của Chekhov

Mọi chi tiết đều phải có nghĩa. Không. Nguyên tắc nói về những gì được nhấn mạnh, không phải mọi đồ vật trong khung hình. Một căn phòng cần ghế, cốc, rèm để trông như căn phòng thật. Đọc nghĩa vào từng cái cốc là đọc quá tay.

Khẩu súng phải là vũ khí. Chữ súng chỉ là hình ảnh. Nó có thể là một kỹ năng, một mối quan hệ, một lời hứa giữa hai nhân vật, một bí mật được nhắc tới một lần.

Súng phải nổ đúng như dự đoán. Cái kết hay thường cho súng nổ theo hướng không ai đoán. Trong Con hải âu, tiếng súng cuối cùng không nhắm vào ai khác mà vào chính người từng bắn con chim.

Biết nguyên tắc thì đoán được hết cái kết. Biết nguyên tắc giúp bạn nhận ra lời hứa, không giúp bạn biết lời hứa sẽ được trả thế nào. Phần thú vị của cái kết vẫn nằm ở cách trả.

Câu hỏi thường gặp

Súng của Chekhov là gì?

Súng của Chekhov là nguyên tắc kể chuyện gắn với Anton Chekhov: nếu hồi đầu treo một khẩu súng trên tường thì hồi sau nó phải nổ, còn không định dùng thì đừng treo. Ý rộng là thứ gì tác phẩm nhấn mạnh đều phải có việc làm về sau.

Chekhov có thật sự nói câu về khẩu súng không?

Nguyên tắc này được truyền lại qua thư từ Chekhov gửi người viết trẻ và lời kể của người quen ông, với vài dị bản khác nhau về câu chữ. Vì vậy nên coi đó là tinh thần lời khuyên của ông về sự tiết kiệm, không phải một câu trích nguyên văn duy nhất.

Súng của Chekhov khác chi tiết cài cắm thế nào?

Chi tiết cài cắm là bất cứ thứ gì được gieo sớm để cái kết dùng tới. Súng của Chekhov nhìn cùng hiện tượng từ phía người viết, như một lời cam kết: đã nhấn mạnh thì phải dùng, không dùng thì bỏ. Người xem dùng nó để đòi tác phẩm trả lời hứa.

Ví dụ súng của Chekhov trong phim là gì?

Bình khí nén trong Jaws là ví dụ quen: phim cảnh báo trước rằng chúng có thể phát nổ, tới cuối cảnh sát trưởng bắn vào bình trong miệng cá mập. Cái búa đá nhỏ và câu đùa về chuyện đào tường trong The Shawshank Redemption cũng là khẩu súng được treo từ sớm.

Nếu khẩu súng không nổ thì phim có lỗi không?

Chưa chắc. Có khi đó là đánh lạc hướng có chủ ý, có khi là cách để cái kết nói rằng đời không gọn như kịch. Chỉ nên coi là lỗi khi thứ đó được nhấn mạnh nhiều mà việc nó không được dùng tới không mang lại nghĩa gì cho cái kết.

Có phải chi tiết nào trong phim cũng là súng của Chekhov?

Không. Nguyên tắc chỉ áp vào những thứ được tác phẩm nhấn mạnh. Phần lớn đồ vật trong khung hình chỉ để thế giới trông thật. Đọc nghĩa vào từng chi tiết nhỏ dễ biến việc xem phim thành giải mã và làm lệch cách hiểu cái kết.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138