Xem lại phim lần hai là xem với cái kết đã nằm sẵn trong đầu, nên mắt bạn thôi dõi theo chuyện gì sẽ xảy ra và bắt đầu thấy cách câu chuyện được kể: những câu thoại mang hai nghĩa, những chi tiết đã cài, những cảnh máy quay cố ý giấu điều quan trọng. Với phim có cú lật hay cái kết khó, lần hai thường là lúc cái kết thật sự được hiểu. Với phim kể vụng, lần hai lại là lúc lỗ hổng lộ ra.
Bài nhắc cái kết của The Truman Show, The Shawshank Redemption, Knives Out, Primal Fear và vài tác phẩm khác, mỗi cái vài câu. Phần dưới gồm danh sách việc nên làm khi xem lại, một bảng các phim đổi nghĩa ở lần hai, chuyện lời thoại hai nghĩa, những lúc lần hai làm cái kết yếu đi, và cách xem lại cho đỡ chán.
Lần đầu xem chuyện, lần hai xem cách kể
Lần đầu xem một bộ phim, phần lớn sức chú ý của bạn dồn vào câu hỏi "rồi sao nữa". Đó là trải nghiệm quý, không lặp lại được, và người làm phim biết rõ cách điều khiển nó: họ quyết định bạn biết gì, lúc nào, và họ dùng chính sự tò mò của bạn để dắt mắt bạn đi chỗ khác khi cần giấu một điều.
Lần hai, câu hỏi "rồi sao nữa" đã có lời đáp. Sức chú ý được giải phóng, và bạn bắt đầu thấy những thứ trước đây nằm ngoài vùng nhìn: góc khung hình, phản ứng của nhân vật phụ, câu thoại tưởng vô hại. Nhiều người nói xem lại một phim có cú lật giống như xem một bộ phim khác. Thật ra phim không đổi; thứ đổi là chỗ bạn nhìn.
Vì vậy, lần hai không phải là phiên bản kém vui của lần đầu. Nó là một kiểu thưởng thức khác: thưởng thức tay nghề. Bạn chứng kiến người kể chuyện đặt từng viên gạch cho cái kết mà bạn đã thấy, và mỗi lần nhận ra một viên gạch là một lần hiểu cái kết sâu thêm một chút.
Cũng có những phim mà lần đầu bạn không theo kịp, nhất là phim xếp thời gian lộn xộn hay phim dày thuật ngữ. Với chúng, lần hai không phải để thưởng thức tay nghề mà để hiểu chuyện gì đã xảy ra. Đừng ngại điều đó. Nhiều người làm phim cố ý làm như vậy, tin rằng khán giả sẽ quay lại, và một cái kết khiến bạn muốn xem lại ngay là một cái kết đã làm được việc của nó.
Danh sách việc nên làm khi xem lại
Không cần làm hết. Chọn hai ba mục hợp với bộ phim, nhất là những mục liên quan tới câu hỏi bạn còn mắc ở cái kết.
- Để ý những gì nhân vật nói về chính mình ở nửa đầu. Lời tự giới thiệu, lời hứa, lời khoe thường là chỗ phim cài tính cách sẽ quyết định cái kết.
- Nhìn người đứng sau, không nhìn người đang nói. Phản ứng của nhân vật phụ hay lộ những điều nhân vật chính chưa biết.
- Đếm số lần một đồ vật xuất hiện. Món đồ quan trọng ở cảnh cuối gần như luôn có mặt sớm hơn bạn nhớ.
- Nghe lời thoại như một người đã biết hết. Câu nào nghe khác đi khi bạn biết sự thật, câu đó là câu được viết cho lần hai.
- Ghi lại chỗ phim cắt cảnh đột ngột. Những cú cắt ngay trước khi một điều được nói ra thường là nơi phim đang giấu.
- So nhịp đầu và nhịp cuối. Đoạn nào lần đầu thấy dài lê thê, lần hai có thể lại là đoạn bạn thấy đầy chi tiết.
- Ghi cảm xúc của chính mình ở những cảnh quen. Cảnh từng làm bạn cười, giờ có còn buồn cười không? Sự đổi khác ấy là một phần nghĩa của cái kết.
Nếu xem cùng người khác, chia việc: một người theo dõi nhân vật chính, một người theo dõi đồ vật và bối cảnh. Xem xong so ghi chép, gần như luôn có điều một người thấy mà người kia không.
Những phim đổi nghĩa ở lần hai
Mỗi phim một dòng, chỉ ghi chi tiết đã thay nghĩa khi người xem biết cái kết.
| Phim | Lần đầu thấy | Lần hai thấy |
|---|---|---|
| The Truman Show | Một chiếc đèn rơi từ trên trời xuống con phố sáng sớm, một cô gái bị kéo đi khi đang cố nói gì đó với Truman, nỗi ám ảnh muốn tới quần đảo Fiji | Chiếc đèn là đèn trường quay, cô gái đang cố nói sự thật, và Fiji là lời hẹn của người duy nhất từng thật lòng với anh; cái kết khi Truman bước qua cánh cửa trên bầu trời giả được dọn đường từ đầu |
| The Shawshank Redemption | Tấm hình minh tinh trên tường phòng giam, những viên đá Andy nhặt về, câu đùa về cái búa nhỏ | Từng chi tiết là một phần của kế hoạch đã chạy suốt nhiều năm ngay trước mắt quản giáo và cả khán giả |
| Knives Out | Một nét tính cách ngộ nghĩnh: Marta hễ nói dối là nôn | Đó là công cụ điều tra của cả bộ phim, và là lý do thám tử tin cô; cái kết cho thấy cô đã đưa đúng thuốc, kẻ khác đã tráo nhãn từ trước |
| Primal Fear | Một chàng trai nói lắp, rụt rè, thỉnh thoảng biến thành một nhân cách hung dữ | Cái kết lật ngược: chàng trai rụt rè mới là vai diễn; xem lại, mỗi lần chuyển nhân cách đều có thể đọc như một màn trình diễn được tính toán |
| The Sixth Sense | Một bác sĩ tâm lý cố giúp một cậu bé | Phim thuộc nhóm có cú lật được giải thích riêng; lần hai người xem để ý ai thật sự nói chuyện với vị bác sĩ |
Các phim trên có chung một điều: chi tiết then chốt đều được cho thấy rõ ở lần đầu, chỉ là bị đặt trong một khung khiến ta đọc sai. Đó là dấu hiệu của cú lật được dựng chắc. Nếu xem lại mà không tìm thấy chi tiết nào như vậy, cú lật có thể đã được dựng bằng cách giấu thông tin chứ không phải bằng cách cho thấy.
Nghe lại lời thoại: trớ trêu kịch tính
Khi khán giả biết điều nhân vật chưa biết, mỗi lời nhân vật nói ra mang thêm một tầng nghĩa. Hiện tượng này gọi là trớ trêu kịch tính (dramatic irony), và lần xem thứ hai biến cả bộ phim thành một chuỗi trớ trêu như vậy. Câu nói tự tin của một người sắp bị lừa, lời trấn an của kẻ đang nói dối, lời hứa mà ta biết sẽ không được giữ: tất cả nghe khác hẳn.
Ví dụ cổ nhất có lẽ là Oedipus làm vua của Sophocles. Oedipus thề sẽ truy ra kẻ đã giết vua cũ để cứu thành Thebes, nguyền rủa kẻ đó thật nặng, trong khi kẻ đó chính là ông. Khán giả Hy Lạp thời ấy vốn đã biết truyền thuyết, nên họ xem vở kịch như người xem lần hai: mỗi lời thề của nhà vua là một nhát dao tự đâm vào mình. Vở kịch được viết cho đúng kiểu xem đó.
Khi xem lại một phim có cái kết bất ngờ, thử chọn một nhân vật và chỉ nghe lời của người đó. Bạn sẽ thấy nhiều câu thoại được viết với hai lớp, một lớp cho người chưa biết, một lớp cho người đã biết. Những câu như vậy là bằng chứng mạnh nhất rằng cái kết đã được tính từ đầu, và chúng thường là căn cứ tốt nhất để bạn chọn giữa các cách đọc.
Khi lần hai làm cái kết yếu đi
Không phải phim nào cũng hay hơn khi xem lại. Có những cú lật chỉ đứng được nhờ bất ngờ; khi bất ngờ mất, khán giả nhận ra phim đã giấu thông tin một cách thiếu công bằng: nhân vật làm những việc vô lý chỉ để khán giả không đoán ra, hoặc có những cảnh được dựng như để lừa người xem chứ không phải để kể chuyện. Lần hai của những phim như thế giống như xem một màn ảo thuật sau khi đã biết mánh.
Một dấu hiệu dễ nhận: lần đầu bạn bị cuốn vào nhịp, lần hai bạn chán ngay từ phút thứ mười. Nghĩa là phim chủ yếu dựa vào câu hỏi "rồi sao nữa" và ít đầu tư vào nhân vật, không khí hay ý nghĩa. Phim có cái kết bền thì ngược lại, lần hai bạn thấy nó ấm hơn, buồn hơn hay đáng sợ hơn, vì giờ bạn hiểu điều mà nhân vật chưa hiểu.
Điều này cho bạn một tiêu chí thực dụng khi bàn về một cái kết. Hỏi: cái kết ấy có làm lần xem thứ hai giàu lên không? Nếu có, đó là một cái kết làm việc cho cả bộ phim. Nếu không, có thể nó chỉ là một cú hích ở phút cuối, gây sốc nhưng không nuôi được gì.
Xem lại thế nào cho đỡ chán
Xem lại cả bộ phim liền một mạch không phải lúc nào cũng dễ, nhất là phim dài. Mấy cách dưới đây giúp lần hai có mục đích.
- Đợi ít nhất vài ngày, có khi vài tháng. Trí nhớ mờ đi một phần thì lần hai vừa có cái mới vừa có cái quen.
- Đặt trước một câu hỏi cụ thể cho lần xem, ví dụ "nhân vật này biết sự thật từ lúc nào". Xem có câu hỏi thì không bị trôi.
- Xem theo từng đoạn: nửa đầu một tối, nửa sau tối khác. Phần lớn chi tiết cài cắm nằm ở nửa đầu.
- Tắt phụ đề nếu nghe được ngôn ngữ gốc, hoặc bật phụ đề nếu lần đầu xem không phụ đề. Đổi kênh tiếp nhận làm bạn để ý thứ khác.
- Ghi ba điều mới thấy ngay khi xem xong. Lần thứ ba, nếu có, đọc lại ghi chép trước khi xem.
Với tiểu thuyết, cách tương ứng là đọc lại chương đầu và chương cuối liền nhau, rồi lướt những đoạn bạn nhớ là có chi tiết lạ. Sách cho phép điều phim khó làm: lật qua lật lại nhiều lần trong một buổi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xem lại phim lần hai lại thấy khác?
Vì lần hai bạn đã biết cái kết, sức chú ý thôi dồn vào câu hỏi chuyện gì sẽ xảy ra và chuyển sang cách câu chuyện được kể. Bạn thấy những câu thoại hai nghĩa, những chi tiết đã cài và những chỗ phim cố ý dắt mắt mình đi chỗ khác.
Nên để ý gì khi xem lại một bộ phim?
Để ý lời nhân vật nói về chính mình ở nửa đầu, phản ứng của nhân vật phụ, số lần một đồ vật quan trọng xuất hiện, những câu thoại nghe khác khi đã biết sự thật và những cú cắt cảnh đột ngột. Chọn vài mục liên quan tới câu hỏi bạn còn mắc.
Trớ trêu kịch tính là gì?
Trớ trêu kịch tính là khi khán giả biết điều nhân vật chưa biết, nên lời nhân vật nói mang thêm một tầng nghĩa. Oedipus thề truy ra kẻ giết vua cũ mà không biết đó là chính mình là ví dụ kinh điển. Xem lại phim có cú lật là trải nghiệm trớ trêu kịch tính.
Chi tiết nào trong The Truman Show báo trước cái kết?
Chiếc đèn trường quay rơi xuống phố, cô gái bị kéo đi khi đang cố nói thật với Truman, và nỗi khao khát tới Fiji đều báo trước việc Truman phát hiện thế giới của mình là dàn dựng. Cái kết khi anh bước qua cánh cửa trên bầu trời giả được dọn đường từ đầu.
Phim có cú lật xem lại có còn hay không?
Tuỳ cách cú lật được dựng. Nếu chi tiết then chốt đã được cho thấy rõ nhưng đặt trong khung khiến ta đọc sai, lần hai thường hay hơn. Nếu phim chỉ giấu thông tin hoặc bắt nhân vật làm việc vô lý để khán giả không đoán ra, lần hai dễ thấy hụt.
Nên đợi bao lâu mới xem lại một bộ phim?
Không có con số cố định. Nhiều người thấy đợi vài ngày tới vài tháng là vừa, đủ để trí nhớ mờ đi một phần nên lần hai vừa có cái mới vừa có cái quen. Với phim có cái kết khó, xem lại sớm giúp giải đáp thắc mắc khi còn nóng.