Bài có tiết lộ nội dung toàn bộ phim Shoplifters (Kẻ trộm siêu thị) của Hirokazu Kore-eda, kể cả việc gia đình tan rã và hai cảnh cuối; nếu chưa xem, nên để dành.
Shoplifters kết thúc bằng việc gia đình nhà Shibata tan rã: Shota cố ý để bị bắt để bảo vệ Yuri, Nobuyo nhận hết tội và vào tù, Shota được đưa vào cơ sở chăm sóc trẻ, còn Yuri bị trả về cho cha mẹ ruột từng bỏ mặc em. Cái kết nói rằng những người không cùng huyết thống ấy đã thật sự là một gia đình, nhưng xã hội và pháp luật chỉ nhìn thấy những kẻ phạm tội, và hai đứa trẻ là người trả giá. Hai cảnh cuối, Shota trên xe buýt và Yuri ở ban công, để lại hai câu hỏi phim không trả lời.
Bài dưới kể lại các bước tan rã, những gì được tiết lộ trong phòng thẩm vấn, rồi đi vào từng cảnh cuối với những cách đọc phổ biến, tách rõ điều phim cho thấy với điều khán giả đoán.
Gia đình tan rã theo từng bước
Cái kết của Shoplifters không đến bằng một biến cố lớn mà bằng một chuỗi rạn nứt nhỏ. Kể theo thứ tự:
- Bà Hatsue, người có căn nhà và khoản lương hưu nuôi cả nhà, qua đời trong giấc ngủ. Không dám báo vì sợ lộ, Osamu và Nobuyo chôn bà ngay trong nhà và tiếp tục nhận tiền lương hưu.
- Shota bắt đầu nghi ngờ việc ăn cắp. Ông chủ một tiệm tạp hoá nhỏ, người biết cậu lấy đồ từ lâu mà không nói, cho cậu ít kẹo và dặn đừng bắt em gái làm việc này. Không lâu sau, tiệm đóng cửa.
- Một hôm Yuri theo Shota vào siêu thị và định lấy đồ. Để kéo sự chú ý khỏi em, Shota giật một túi cam và bỏ chạy, rồi nhảy từ trên cầu vượt xuống, bị thương ở chân và bị bắt.
- Osamu và Nobuyo định gom đồ bỏ trốn trong đêm, trước khi cảnh sát tới. Họ bị bắt.
- Trong phòng thẩm vấn, câu chuyện được kể lại bằng ngôn ngữ của pháp luật: bắt cóc trẻ em, giấu xác, lừa nhận lương hưu. Nobuyo nhận hết mọi tội về mình và đi tù.
- Shota được đưa vào một cơ sở chăm sóc trẻ, đi học lại. Yuri được trả về cho cha mẹ ruột. Osamu sống một mình. Aki quay lại căn nhà cũ, thấy nó trống không.
Chuỗi này cho thấy không ai phá hoại gia đình này cả. Chính sự tử tế của Shota với em gái, và sự tử tế của một ông chủ tiệm với Shota, đã làm lộ ra mọi thứ. Gia đình được dựng trên những điều sai về luật, và chỉ cần một đứa trẻ bắt đầu hỏi đúng sai là nó không giữ được nữa.
Phòng thẩm vấn: khi câu chuyện được kể lại bằng lời người khác
Những cảnh thẩm vấn là chỗ phim đổi giọng rõ nhất. Máy quay đặt thẳng trước mặt Nobuyo, Osamu, Aki, như thể khán giả đang ngồi ở ghế của người hỏi. Những câu hỏi lạnh, hợp lý, và đúng về luật: vì sao không báo tử, vì sao giữ trẻ con của người khác, đứa trẻ có cha mẹ thật mà. Mỗi câu trả lời của họ nghe đều yếu ớt.
Khoảnh khắc nhiều người nhớ nhất là khi người thẩm vấn hỏi Nobuyo hai đứa trẻ gọi cô là gì. Cô không trả lời được. Cô đưa tay lau nước mắt, lau mãi, gương mặt không còn giữ được vẻ cứng cỏi. Trong suốt phim, Nobuyo muốn Yuri, và trước đó là Shota, gọi mình là mẹ, nhưng chưa bao giờ ép. Câu hỏi đơn giản ấy chạm đúng chỗ đau nhất: cô đã thương chúng như con, mà chúng chưa từng gọi cô như vậy.
Phim không bảo khán giả rằng người thẩm vấn sai. Gia đình này đã làm những việc sai thật. Nhưng phim đặt hai sự thật cạnh nhau: điều luật pháp thấy, và điều khán giả đã thấy suốt hai giờ, những bữa cơm chung, chuyến đi biển, những cái ôm. Cái kết không chọn bên, chỉ cho thấy hai sự thật ấy không gặp được nhau, và người đứng giữa hai sự thật là những đứa trẻ.
Vì sao Nobuyo nhận hết tội
Để Osamu không đi tù. Osamu không giữ được bản thân, cũng không giữ được việc làm. Nobuyo hiểu nếu cả hai cùng vào tù thì không còn ai để Shota có thể tìm về, dù là thăm nuôi. Cô gánh để còn một người ở ngoài.
Vì cô thấy mình đã có được điều cần có. Khi Shota và Osamu tới thăm, Nobuyo nói với vẻ bình thản rằng cô đã được hưởng quá nhiều, như thể những ngày làm mẹ là món quà đủ để đổi lấy án tù. Đây là cách đọc dựa vào gương mặt và giọng nói của cô trong cảnh ấy.
Để trả Shota về với cuộc đời của cậu. Trong lần thăm ấy, Nobuyo nói cho Shota biết họ đã tìm thấy cậu ở đâu, trong hoàn cảnh nào, đủ để cậu có thể lần ra cha mẹ ruột nếu muốn. Cô không giữ cậu lại; cô trao cho cậu quyền chọn. Đó là việc của một người mẹ chứ không phải của kẻ bắt cóc.
Và cũng vì cô biết mình có lỗi thật. Phim không biến Nobuyo thành thánh nhân. Cô đã giữ trẻ con của người khác, đã giấu xác bà Hatsue. Nhận tội cũng là chấp nhận những điều đó. Sự phức tạp ấy làm nhân vật đáng tin hơn bất kỳ phiên bản tô hồng nào.
Shota trên xe buýt: cậu nói gì khi quay lại
Sau lần thăm Nobuyo, Shota ngủ lại một đêm ở chỗ Osamu. Trong đêm, cậu hỏi Osamu có phải hôm bị bắt, cả nhà đã định bỏ trốn và để cậu lại không. Osamu thừa nhận là có. Đó là lần đầu Osamu nói thật với cậu một điều đau. Osamu cũng nói rằng từ giờ ông sẽ không làm bố cậu nữa, quay về làm chú. Câu nói ấy nghe như một sự rút lui, cũng như một cách buông cho cậu đi.
Sáng hôm sau, Osamu tiễn Shota ra bến xe buýt. Khi xe chạy, Osamu chạy theo, gọi tên cậu, chạy mãi tới khi không theo được nữa. Shota ngồi trong xe không quay lại. Chỉ khi Osamu đã khuất, cậu mới quay đầu nhìn ra cửa sau, và môi cậu mấp máy một từ mà phim không cho nghe.
Cách đọc phổ biến nhất là Shota gọi Osamu là bố, điều cậu chưa bao giờ làm trong suốt phim dù Osamu rất muốn. Căn cứ là cả phim xoay quanh việc Osamu chờ được gọi như vậy; cảnh này là chỗ duy nhất có thể khép lại mong muốn ấy. Nhưng Shota quay lại khi Osamu không còn thấy. Nếu đúng là cậu gọi bố, thì cậu gọi khi đã chắc chắn không ai nghe. Đó là một lời thừa nhận và một lời tạm biệt cùng lúc.
Yuri ở ban công: cảnh cuối cùng của phim
Cảnh cuối của phim không thuộc về Shota mà thuộc về Yuri. Em đã được trả về cho cha mẹ ruột. Mẹ em, như ở đầu phim, lạnh nhạt và hay nổi giận. Em lại ngồi một mình ở hành lang ngoài căn hộ, đúng nơi Osamu và Shota từng thấy em co ro trong giá lạnh ở đầu phim. Em chơi một mình, lặng lẽ, rồi đứng lên, đặt cằm lên lan can, nhìn ra ngoài. Phim cắt về màn hình đen.
Phim không cho thấy em nhìn gì. Cách đọc phổ biến nhất: em đang chờ, như em từng được tìm thấy một lần, em mong ai đó sẽ đi qua và nhìn lên. Cách đọc này khiến cảnh cuối vừa hy vọng vừa tàn nhẫn, vì khán giả biết không còn ai trong gia đình kia có thể đến nữa. Một cách đọc khác cho rằng em đang tự mình nhìn ra thế giới, không chờ ai, và chính sự tự lực ấy là thứ gia đình kia đã dạy em.
Điều chắc chắn là cảnh cuối đặt Yuri trở lại đúng chỗ phim bắt đầu. Pháp luật đã làm đúng việc của nó, đưa đứa trẻ về với người có quyền giữ em. Nhưng nơi người có quyền ấy, em vẫn bị bỏ lại ngoài cửa. Kore-eda để câu hỏi ai thật sự là gia đình của Yuri đứng nguyên trên lan can, không trả lời, và không để khán giả quên.
Những chi tiết đáng để ý khi xem lại
Để ý cảnh đầu phim: Osamu và Shota ra hiệu cho nhau bằng tay trong siêu thị, nhịp nhàng như một nghi thức. Cuối phim, chính Shota phá nghi thức ấy, dùng đúng kỹ năng Osamu dạy để cứu em gái và để cả nhà bị bắt. Bài học của người cha đã quay ngược lại, theo cách mà người cha không bao giờ ngờ.
Để ý chuyến đi biển. Cả nhà nhảy sóng, bà Hatsue ngồi trên bãi cát nhìn họ, môi mấp máy một lời cảm ơn mà không ai nghe. Đó là một trong số ít lần phim cho thấy ai đó nói ra điều cảm thấy, và cũng là lời không ai nhận được, như lời Shota trên xe buýt về sau.
Để ý cảnh Nobuyo và Yuri cùng đốt bộ quần áo cũ của Yuri. Nobuyo ôm em, nói rằng thương thì không đánh, những người đánh em không phải vì thương. Cảnh này là lý do nhiều khán giả không thể nhìn Nobuyo như kẻ bắt cóc, dù về luật cô đúng là đã giữ em mà không có quyền.
Để ý chuyện tên. Không ai trong nhà gọi nhau đúng như gia đình bình thường, và phần thẩm vấn hé lộ rằng nhiều cái tên trong nhà không phải tên thật. Yuri còn được đặt thêm một tên khác để giấu thân phận. Cả gia đình là một mạng lưới những cái tên được chọn, cũng như những người thân được chọn. Nếu muốn xem tiếp, Train to Busan trong cùng danh mục cũng có một người lớn trao đứa trẻ cho người không cùng máu mủ, theo một cách hoàn toàn khác.
Câu hỏi thường gặp
Shota nói gì khi quay lại trên xe buýt?
Phim không cho nghe. Cách đọc phổ biến là cậu gọi Osamu là bố, điều cậu chưa từng làm suốt phim. Cậu chỉ quay lại khi Osamu đã khuất, nên lời ấy vừa là thừa nhận vừa là tạm biệt.
Shota có cố ý để bị bắt không?
Có. Khi Yuri định lấy đồ trong siêu thị, Shota giật một túi cam bỏ chạy để kéo sự chú ý khỏi em, rồi nhảy khỏi cầu vượt và bị thương. Phim cho thấy cậu đã bắt đầu nghi ngờ việc ăn cắp từ trước đó.
Vì sao Nobuyo nhận hết tội một mình?
Để Osamu không phải vào tù và vẫn còn một người ở ngoài. Khi Shota tới thăm, cô bình thản nói mình đã được hưởng đủ, và cho cậu biết họ đã tìm thấy cậu ở đâu để cậu có thể tìm cha mẹ ruột nếu muốn.
Yuri ở cuối phim Shoplifters ra sao?
Yuri bị trả về cho cha mẹ ruột, những người vẫn lạnh nhạt với em. Cảnh cuối em ngồi một mình ngoài hành lang, đúng chỗ em được tìm thấy ở đầu phim, rồi đứng nhìn qua lan can. Phim không cho thấy em nhìn gì.
Bà Hatsue chết như thế nào và cả nhà làm gì?
Bà qua đời trong giấc ngủ. Sợ bị phát hiện, Osamu và Nobuyo chôn bà ngay trong nhà và tiếp tục nhận lương hưu của bà. Việc này về sau trở thành một trong những tội danh khi cả nhà bị bắt.
Cái kết Shoplifters muốn nói gì?
Phim cho thấy những người không cùng huyết thống vẫn có thể là một gia đình thật, nhưng pháp luật và xã hội chỉ nhìn thấy những việc sai của họ. Hai đứa trẻ là người chịu thiệt nhiều nhất khi gia đình ấy bị tách ra.