Bài có tiết lộ nội dung toàn bộ tiểu thuyết 1984 của George Orwell, gồm cả phần ba, đoạn cuối và phần phụ lục; nếu chưa đọc, nên để dành.
Cái kết của 1984 là thất bại trọn vẹn của Winston Smith: sau khi bị tra tấn và đưa vào Phòng 101, anh phản bội Julia, được thả ra như một người đã rỗng, và ở câu cuối anh thật lòng yêu Big Brother. Orwell không cho nhân vật chính một lối thoát nào; hy vọng duy nhất mà nhiều người đọc thấy được lại nằm ngoài câu chuyện, trong phần phụ lục về Tân ngữ được viết như từ một thời mà Đảng đã không còn.
Bài đi theo phần ba của tiểu thuyết, chỉ ra những chi tiết đã báo trước sự sụp đổ của Winston, rồi bàn kỹ hai câu hỏi người đọc hay gõ nhất: câu cuối có nghĩa đen không, và phụ lục có làm cái kết bớt u tối không.
Phần ba diễn ra theo những chặng nào
Phần ba của 1984 đi như một quy trình, và cấu trúc ấy chính là ý đồ: Đảng không giết Winston ngay, Đảng sửa anh. Có thể chia thành các chặng sau.
- Bị bắt. Winston và Julia bị bắt trong căn phòng thuê trên cửa hàng đồ cũ, nơi họ tưởng là chỗ trú an toàn. Sau bức tranh trên tường có màn hình theo dõi, và ông chủ cửa hàng hiền lành hoá ra là người của Cảnh sát Tư tưởng.
- Gặp lại O'Brien. Ở Bộ Tình yêu, người Winston tin là đồng chí bí mật lại chính là người điều khiển việc tra hỏi. O'Brien thừa nhận đã viết chung cuốn sách mà Winston tưởng là của phe chống đối.
- Học lại sự thật. O'Brien giơ bốn ngón tay và đòi Winston thấy năm, không phải nói dối mà thật sự thấy. Mục tiêu không phải lời thú tội, mà là thay đổi chính cách Winston nhìn.
- Phòng 101. Ở đó mỗi người gặp điều mình sợ nhất. Với Winston là lũ chuột. Trước chiếc lồng, anh gào lên xin đem nỗi kinh hoàng ấy đổ sang Julia. Đó là sợi dây cuối cùng bị cắt.
- Được thả. Winston ngồi hằng ngày ở quán cà phê Cây Dẻ, uống rượu gin Chiến thắng, bày thế cờ một mình. Anh gặp lại Julia một lần ngoài công viên lạnh, hai người thừa nhận đã phản bội nhau và không còn muốn gì ở nhau.
- Câu cuối. Loa báo tin thắng trận ở châu Phi. Winston nhìn khuôn mặt trên tấm hình lớn, nước mắt chảy, và thấy cuộc vật lộn đã xong: anh yêu Big Brother.
Đọc theo chặng như vậy thì thấy Orwell rất nhất quán. Đảng không cần Winston chết như một kẻ nổi loạn, vì như thế là để lại một kẻ tử vì đạo. Đảng cần anh chết khi đã đồng ý.
Câu cuối: Winston yêu Big Brother theo nghĩa đen
Câu hỏi người đọc hay đặt ra là Winston có giả vờ không, liệu trong lòng anh còn giữ lại chút gì. Sách trả lời khá rõ là không. Trong quán cà phê, có lúc một ký ức tuổi thơ trở về, cảnh anh chơi với mẹ và em gái một buổi chiều mưa, và Winston gạt nó đi như một ký ức giả. Anh viết con số hai cộng hai bằng năm lên lớp bụi trên mặt bàn mà không cần ai bắt. Đó là dấu hiệu của một người đã tự sửa mình xong.
Đoạn cuối còn có một chi tiết dễ đọc lướt: Winston mơ màng thấy mình đang đi trong hành lang lát gạch trắng, và viên đạn chờ đợi bấy lâu đi vào sau gáy. Phần lớn người đọc hiểu đây là cảnh tưởng tượng giữa lúc anh ngồi trong quán, không phải cảnh hành quyết đang xảy ra. Tuy vậy, O'Brien đã nói rõ từ trước rằng Đảng sẽ làm cho Winston hoàn hảo rồi mới bắn anh. Dù viên đạn ở trang cuối là thật hay tưởng tượng, số phận đã được báo trước.
Vì sao Orwell chọn câu cuối đó thay vì một cái chết? Vì cái chết vẫn để lại một người Winston nguyên vẹn bên trong. Tình yêu dành cho Big Brother thì xoá sạch người đó. Câu cuối ngắn và bình thản, chính sự bình thản ấy làm nó lạnh. Không có ai thắng một trận chiến; chỉ có một người đàn ông ngồi khóc vì hạnh phúc trước tin chiến thắng có thể chẳng có thật.
Những chi tiết đã báo trước sự sụp đổ
Câu Winston tự nói rằng mình đã chết. Ngay từ phần một, khi mới mở cuốn nhật ký, Winston đã hiểu rằng hành động ấy là án tử. Cả cuốn sách là quãng đường để lời tự nhận đó thành sự thật.
Câu hẹn gặp ở nơi không có bóng tối. O'Brien từng xuất hiện trong giấc mơ của Winston, hứa sẽ gặp nhau ở nơi không có bóng tối. Winston hiểu là một tương lai tự do. Hoá ra đó là những căn phòng đèn không bao giờ tắt của Bộ Tình yêu.
Bài đồng dao về nhà thờ St Clement. Ông chủ cửa hàng dạy Winston một bài đồng dao cũ, và câu cuối của nó nói về chuyện chặt đầu. Bức tranh nhà thờ trong căn phòng thuê cũng chính là chỗ giấu màn hình.
Nỗi sợ chuột. Ở phần hai, khi một con chuột chạy qua căn phòng, Winston phản ứng dữ dội và Julia nhận ra anh sợ chuột hơn mọi thứ. Đảng biết điều đó từ lâu, và Phòng 101 dùng đúng nỗi sợ ấy.
Ba người đàn ông trong quán cà phê. Phần một kể Winston từng thấy ba nhà cách mạng cũ, sau khi thú tội, ngồi lặng lẽ ở chính quán Cây Dẻ. Cuối sách, Winston ngồi đúng chỗ của họ. Vòng tròn khép lại.
Câu hỏi để ngỏ trong cuốn sách cấm. Cuốn sách Winston đọc giải thích Đảng vận hành thế nào, nhưng anh ngủ thiếp đi trước khi tới phần giải thích vì sao. O'Brien là người trả lời câu ấy: quyền lực vì chính quyền lực.
Phần phụ lục về Tân ngữ: hy vọng hay chỉ là ghi chú?
Sau câu cuối là phần phụ lục giải thích các nguyên tắc của Tân ngữ, thứ ngôn ngữ Đảng dùng để thu hẹp tư duy. Nhiều người đọc bỏ qua vì tưởng là ghi chú kỹ thuật. Đây là chỗ cái kết của 1984 có thêm một tầng.
| Cách đọc | Căn cứ trong văn bản | Chỗ yếu |
|---|---|---|
| Phụ lục là dấu hiệu Đảng đã sụp | Phụ lục viết ở thì quá khứ, bằng tiếng Anh chuẩn, nói về Tân ngữ như một chuyện đã qua; người viết nói về thời điểm Tân ngữ được dự tính thay hẳn tiếng cũ, như một mốc chưa từng tới. | Orwell không viết thẳng ra Đảng đã đổ, và câu chuyện chính không có lối thoát nào. |
| Phụ lục chỉ là phần giải thích | Đây là cách đọc của nhiều độc giả lần đầu: phần phụ để hiểu các từ lạ trong truyện. | Không giải thích được vì sao Orwell chọn giọng hồi cố, nói về Tân ngữ như chuyện đã qua. |
| Phụ lục là tiếng nói của một người sống sót | Người viết phụ lục bình thản phân tích ngôn ngữ của Đảng, tức là đứng ngoài nó. | Đây vẫn là suy luận; danh tính người viết không hề được nêu. |
Cách đọc thứ nhất được nhiều người chia sẻ, trong đó có nhà văn Margaret Atwood, người từng viết rằng bà xem phần phụ lục là dấu hiệu cho thấy Orwell tin vào sức bền của con người hơn người ta nghĩ. Nên nhớ: đó là cách đọc, không phải điều sách nói thẳng. Winston vẫn thua. Chỉ có điều, theo cách đọc này, thế giới đã thắng anh không tồn tại mãi.
Julia: cuộc gặp cuối ngoài công viên
Nhiều người đọc nhớ cảnh Phòng 101 mà quên cảnh sau đó, dù đó mới là nơi cái kết thật sự đau. Winston gặp Julia tình cờ ngoài công viên vào một ngày gió lạnh. Cô đã khác: mặt có một vết sẹo, người cứng lại, và khi Winston choàng tay qua, anh thấy cơ thể cô như một vật nặng không đáp lại. Họ nói chuyện vài câu, thừa nhận đã phản bội nhau, và cả hai hiểu rằng sau khi đã nói câu xin đổ nỗi sợ sang người kia, người ta không còn cảm thấy với người kia như trước được nữa.
Cảnh này quan trọng vì nó trả lời lời thề của hai người ở phần hai. Họ từng tin rằng Đảng có thể bắt họ khai bất cứ điều gì, nhưng không thể làm họ thôi yêu nhau, vì không ai vào được bên trong một con người. Cái kết cho thấy Đảng vào được. Không cần giết tình yêu bằng lệnh cấm, chỉ cần một khoảnh khắc mỗi người tự chọn mình thay cho người kia.
Trong quán cà phê, một bài hát vang lên từ màn hình, nói về chuyện dưới tán cây dẻ, anh bán em và em bán anh. Winston nghe và rơi nước mắt. Câu hát cũ bây giờ thành lời tóm tắt chính anh và Julia. Đọc kỹ, đây là lần cuối Winston còn khóc vì một điều có thật.
Vì sao Orwell để cái kết u tối như vậy, và bản chuyển thể
Cách đọc phổ biến nhất coi 1984 là một lời cảnh báo chứ không phải lời tiên tri. Một câu chuyện cảnh báo mà kết có hậu thì người đọc gấp sách lại yên tâm: rốt cuộc lòng người vẫn thắng. Orwell không cho sự yên tâm ấy. Ông dựng một nhân vật biết rõ mình bị theo dõi, chống lại có ý thức, có tình yêu, có ký ức, rồi cho thấy tất cả bị tháo ra từng lớp. Nếu một người như vậy thua, người đọc buộc phải hỏi cái gì giữ cho mình không thua.
Đáng chú ý là Đảng không cần Winston tin rằng Đảng tốt. Đảng chỉ cần anh không còn chỗ nào trong đầu để nghi ngờ. Chi tiết hai cộng hai bằng năm nói về điều đó: thứ bị tước đi không phải một quan điểm, mà là khả năng tin vào những gì mắt mình thấy. Cái kết là trạng thái cuối của quá trình ấy.
1984 đã được chuyển thể nhiều lần thành phim, kịch, kịch truyền thanh. Các bản phim nổi tiếng đều giữ cảnh Phòng 101 và cảnh quán cà phê, nhưng phần phụ lục là thứ gần như không thể mang lên màn ảnh. Vì vậy, ai chỉ biết 1984 qua phim nhiều khả năng chưa từng gặp tầng hy vọng mong manh nằm sau câu cuối. Bàn về cái kết, hãy nói rõ mình đang nói về sách.
Đọc lại lần hai và đọc tiếp gì
Đọc lại 1984 khi đã biết cái kết, nên để ý những chỗ dưới đây:
- Mỗi lần O'Brien xuất hiện ở phần một và phần hai, và Winston đã tự dựng lên những gì về ông ta.
- Những chỗ Julia tỏ ra không quan tâm tới lý thuyết, chỉ muốn sống, và điều đó khác Winston ra sao.
- Căn phòng thuê trên cửa hàng: mọi chi tiết khiến nó trông an toàn đều là cái bẫy.
- Ký ức về mẹ và em gái của Winston ở phần một, rồi lần nó trở lại ở trang cuối.
- Giọng văn của phụ lục so với giọng văn của truyện.
Nếu muốn đọc tiếp những cái kết mà nhân vật bị hệ thống nuốt trọn, có thể tìm Brave New World của Aldous Huxley, nơi người phản kháng cũng không có lối ra, hoặc We của Yevgeny Zamyatin, cuốn sách mà Orwell từng đọc và viết bài điểm. Fahrenheit 451 của Ray Bradbury đi hướng ngược lại, kết bằng một nhóm người giữ sách trong trí nhớ, đáng đọc để đặt cạnh 1984.
Câu hỏi thường gặp
Cuối truyện 1984 Winston có chết không?
Ở trang cuối, Winston vẫn còn sống và ngồi trong quán cà phê. Đoạn anh thấy viên đạn đi vào sau gáy được hiểu phổ biến là cảnh tưởng tượng. Tuy vậy, O'Brien đã báo trước rằng Đảng sẽ bắn anh sau khi sửa anh xong.
Câu Winston yêu Big Brother có phải là mỉa mai không?
Trong truyện, câu ấy được viết theo nghĩa đen: Winston thật lòng yêu Big Brother, đó là chiến thắng cuối cùng của Đảng. Sự mỉa mai, nếu có, nằm ở phía người đọc, khi thấy một con người bị sửa đến mức hạnh phúc với chính sự thua cuộc.
Phòng 101 trong 1984 có gì?
Phòng 101 chứa nỗi sợ lớn nhất của từng người. Với Winston, đó là lũ chuột. Ở đó, anh phản bội Julia bằng cách cầu xin nỗi kinh hoàng ấy được đổ sang cô thay vì mình, và đó là điểm anh bị bẻ gãy hoàn toàn.
Winston và Julia có gặp lại nhau không?
Có, một lần ngoài công viên trong ngày gió lạnh. Hai người thừa nhận đã phản bội nhau, nói rằng sau chuyện đó không còn cảm thấy như trước, rồi chia tay. Không có hứa hẹn gặp lại.
Phần phụ lục của 1984 có ý nghĩa gì với cái kết?
Phụ lục về Tân ngữ viết ở thì quá khứ và bằng tiếng Anh chuẩn, nên nhiều người đọc nó như dấu hiệu Đảng rốt cuộc đã không còn. Đây là cách đọc phổ biến chứ không phải điều sách nói thẳng.
O'Brien có thật sự thuộc phe chống đối không?
Không. O'Brien là người của Đảng, dụ Winston bằng vẻ đồng cảm và cuốn sách cấm, rồi trực tiếp tra hỏi anh. Ông ta còn nói mình viết chung cuốn sách ấy. Mọi hy vọng Winston đặt vào ông ta đều là một phần của cái bẫy.