Bài có tiết lộ nội dung toàn bộ tiểu thuyết Atonement (Chuộc tội) của Ian McEwan, kể cả phần kết, và có nhắc bản phim; nếu chưa đọc, nên để dành.
Phần kết của Atonement cho biết ba phần trước là cuốn tiểu thuyết do chính Briony Tallis viết, khi bà đã gần tám mươi tuổi. Trong đời thật của truyện, Robbie chết vì nhiễm trùng ở bãi biển Bray Dunes trong cuộc rút quân năm 1940, Cecilia chết vài tháng sau trong một trận bom ở ga tàu điện ngầm Balham, và cuộc gặp ở Balham khi Briony đến xin lỗi hai người chưa bao giờ xảy ra. Briony cho họ được sống bên nhau trên trang giấy như một món quà cuối cùng, và tự thừa nhận rằng người viết, kẻ nắm mọi quyền quyết định số phận nhân vật, không có ai để xin tha thứ, nên không thể thật sự chuộc tội.
Bài tách cái kết ra làm ba lớp: điều phần kết nói thẳng, những dấu vết đã cài sẵn ở các phần trước để báo rằng ai đó đang kể, và câu hỏi người đọc vẫn cãi nhau: món quà ấy là chuộc tội hay chỉ là một lần tự an ủi nữa.
Hai phiên bản: điều cuốn tiểu thuyết kể và điều đã thật sự xảy ra
Cái kết của Atonement không thêm một sự kiện mới, mà sửa lại những sự kiện người đọc tưởng đã biết. Đặt cạnh nhau thì thấy rõ chỗ Briony đã sửa.
| Trong ba phần đầu | Theo phần kết của Briony |
|---|---|
| Robbie sống sót qua cuộc rút quân, trở về Anh. | Robbie chết vì nhiễm trùng ở Bray Dunes, trước cuộc rút quân. |
| Cecilia và Robbie gặp lại nhau ở căn phòng thuê tại Balham. | Cecilia chết trong trận bom ở ga tàu điện ngầm Balham. Hai người không gặp lại nhau. |
| Briony tới Balham, đối mặt với hai người, hứa sẽ làm chứng lại. | Briony không đủ can đảm tới. Cuộc gặp ấy là thứ bà viết ra. |
| Vở kịch Briony viết năm mười ba tuổi bị bỏ dở trong ngày hè năm 1935. | Cuối đời, các cháu trong nhà diễn lại vở kịch ấy mừng sinh nhật bà. |
| Lola và Paul Marshall cưới nhau trong một nhà thờ ở London. | Vợ chồng Marshall vẫn sống, giàu có, và chính vì họ còn sống mà cuốn sách không được in. |
Phần kết nói rõ Briony đã viết cuốn sách nhiều lần trong mấy chục năm, và chỉ ở bản cuối bà mới để hai người yêu nhau sống. Bà không chối rằng mình đã chọn; bà nói rằng mình không đủ sức để kết khác.
Briony là người kể từ đầu, chỉ là bạn chưa biết
Đọc lần đầu, ba phần trước giống tiểu thuyết kể ở ngôi thứ ba thông thường, đi qua đầu nhiều nhân vật: Cecilia, Robbie, bà Emily Tallis, rồi Robbie trong chiến tranh. Phần kết cho biết tất cả những cái đầu ấy đều do Briony dựng nên. Người đọc không có cách nào biết Cecilia thật sự nghĩ gì bên đài phun nước, vì người kể là một cô bé mười ba tuổi đứng ở cửa sổ tầng trên, nay đã thành bà lão tưởng tượng lại.
Nếu đọc kỹ, phần ba đã gài một dấu vết: Briony nhận thư của một biên tập viên tạp chí văn học từ chối một truyện vừa bà gửi, viết về hai người bên đài phun nước và một cô bé đứng nhìn. Người biên tập góp ý rằng truyện cần thêm diễn biến, cần biết chuyện gì xảy ra tiếp. Người đọc lúc ấy đang đọc chính phiên bản đã thêm diễn biến của truyện ấy.
Cuối phần hai cũng có một chi tiết gợi ý. Robbie, sốt mê man ở Bray Dunes, hứa với người lính đi cùng rằng sẽ không nói thêm lời nào. Ở lần đọc đầu, đó chỉ là một câu dỗ dành. Ở lần đọc thứ hai, nó là câu cuối cùng Robbie nói trong đời, và Briony đã giấu cái chết của anh ngay sau dấu chấm.
Vì sao Briony không thể chuộc tội
Câu hỏi của tiêu đề nằm ngay trong phần kết. Briony tự hỏi một người viết tiểu thuyết làm sao chuộc lỗi được khi chính người đó có toàn quyền quyết định kết cục. Không có ai đứng trên người viết để tha thứ, không có ai để hoà giải. Nỗ lực chuộc lỗi chỉ có thể là chính việc cố gắng.
Đây là lý do chính để nhiều người đọc thấy cái kết không có hậu, dù trên trang giấy Robbie và Cecilia đang sống bên nhau. Món quà Briony trao cho họ không ai nhận được. Hai người đã chết. Người được an ủi là Briony và người đọc. Chính vì vậy cái kết có hai mặt: một mặt là lòng tốt cuối cùng của người viết, mặt kia là lần thứ hai Briony dùng trí tưởng tượng để định đoạt đời người khác, giống như cô bé mười ba tuổi năm xưa đã tưởng tượng ra một kẻ tấn công và đặt tên Robbie vào đó.
Có một lớp nữa người đọc lần đầu hay bỏ qua: Briony không thể nói sự thật công khai ngay cả khi muốn. Kẻ thật sự tấn công Lola là Paul Marshall, và Lola đã cưới hắn. Hai người giàu có và có luật sư; nếu cuốn sách in khi họ còn sống, nó sẽ bị kiện. Lời thú nhận của Briony phải chờ tới khi cả ba người trong cuộc mất. Sự thật bị khoá hai lần: một lần bởi lời khai năm 1935, một lần bởi luật pháp và tiền bạc.
Những chi tiết đã cài từ phần một
Vở kịch về một cô gái hấp tấp. Truyện mở bằng việc Briony viết một vở kịch luân lý, trong đó nhân vật nữ chính bị trừng phạt vì yêu vội rồi được cứu. Ngay từ đầu, Briony đã muốn mọi chuyện có kết cục rõ ràng, kẻ ác bị phạt, người tốt được thưởng. Phần kết cho thấy bà vẫn làm đúng việc ấy, chỉ là ở quy mô lớn hơn.
Cảnh bên đài phun nước. Briony nhìn từ xa thấy chị mình cởi đồ nhảy xuống nước trước mặt Robbie và hiểu sai hoàn toàn. Sau đó truyện kể lại cảnh ấy qua mắt Cecilia. Người đọc tưởng đang được nghe phiên bản thật, nhưng đó vẫn là Briony tưởng tượng chị mình.
Lá thư nhầm. Robbie viết một lá thư thô tục vì đùa, định gửi lá khác, nhưng bỏ nhầm vào phong bì và nhờ chính Briony đưa. Lá thư ấy làm Briony tin Robbie là kẻ nguy hiểm, và từ đó mọi điều cô thấy đều được đọc theo hướng ấy.
Câu "mình đã thấy". Đêm ấy Briony nói với mọi người rằng cô đã thấy Robbie, dù trời tối và cô không nhìn rõ mặt. Truyện cho thấy trong đầu cô, sự chắc chắn lớn dần lên khi càng nói. Đó là cách một người viết hoạt động, và cũng là cách một lời khai sai được sinh ra.
Briony tra cứu chi tiết. Phần kết kể Briony đi đọc tư liệu ở viện bảo tàng chiến tranh để kiểm tra những chi tiết về cuộc rút quân. Sự cẩn thận ấy làm phần hai chân thật, và cũng nhắc người đọc rằng phần hai là thứ được dựng lại.
Cách đọc khác nhau và một giả thuyết hay được nhắc
Cách đọc phổ biến nhất coi Atonement là một cuốn sách về chính việc viết: trí tưởng tượng gây ra tội ác, rồi trí tưởng tượng lại là cách duy nhất người gây tội có để sửa. McEwan để cả hai mặt cùng tồn tại và không phán xét thay người đọc. Bạn có thể thấy Briony đáng thương, một bà lão sắp mất trí nhớ cố hoàn thành việc dang dở suốt đời; cũng có thể thấy bà vẫn đang làm điều cũ, quyết định thay người chết.
Một cách đọc khác nhấn vào bệnh của Briony. Phần kết cho biết bà vừa được chẩn đoán mắc chứng sa sút trí tuệ do mạch máu và sắp mất dần trí nhớ. Cuốn sách là bản ghi cuối cùng trước khi bà không còn nhớ được nữa. Theo cách đọc này, việc cho Robbie và Cecilia sống không chỉ là món quà cho họ, mà là hình ảnh bà muốn giữ lại khi mọi thứ khác đã trôi đi.
Một giả thuyết người đọc kỹ hay bàn: nếu Briony là người kể, có gì đảm bảo phần kết là thật? Có thể chính phần kết cũng là một lớp hư cấu khác. Chỗ mạnh: cuốn sách đã dạy người đọc không tin người kể. Chỗ yếu: phần kết được viết ở ngôi thứ nhất, trực tiếp, với giọng một người thú tội, và cả cấu trúc của cuốn sách cần một điểm tựa thật. Đẩy giả thuyết này tới cùng thì cuốn sách mất luôn sức nặng của cái chết, vốn là điều nó muốn người đọc cảm thấy.
Bản phim của Joe Wright và đọc lại lần hai
Bản phim của Joe Wright giữ cú lật của sách nhưng đổi hình thức phần kết: Briony già xuất hiện trong một cuộc phỏng vấn truyền hình về cuốn tiểu thuyết cuối cùng của mình, tên là Atonement, và tự kể ra sự thật về cái chết của Robbie và Cecilia. Phim kết bằng hình ảnh hai người bên căn nhà nhỏ cạnh biển mà họ từng mơ. Lời thú nhận trong phim trực diện hơn, vì nó nói thẳng vào máy quay, trong khi ở sách nó nằm trong những suy nghĩ riêng ngày sinh nhật.
Phim cũng gần như bỏ qua phần kể về buổi tối sinh nhật và vở kịch được diễn lại, nên mất bớt cái vòng tròn khép lại với ngày hè năm 1935. Nếu bạn chỉ xem phim, phần sách đáng tìm đọc nhất là phần kết ấy: một bà lão ngồi xem các cháu diễn vở kịch mình viết năm mười ba tuổi, đúng vở kịch đã bị bỏ dở vào ngày mọi chuyện bắt đầu.
Khi đọc lại, nên để ý mọi lần câu chuyện nhảy vào đầu một nhân vật khác và tự hỏi Briony có thể biết điều đó không; những đoạn Robbie ở phần hai mơ về việc trở về; lá thư từ chối của biên tập viên. Nếu thích kiểu cái kết người kể tự lật lại câu chuyện mình vừa kể, có thể đọc The Remains of the Day hay Never Let Me Go của Kazuo Ishiguro, hoặc The Sense of an Ending của Julian Barnes.
Câu hỏi thường gặp
Cuối Atonement Robbie và Cecilia có ở bên nhau không?
Không, trong đời thật của truyện. Phần kết cho biết Robbie chết ở Bray Dunes trong cuộc rút quân năm 1940, Cecilia chết vài tháng sau trong trận bom ở ga Balham. Họ chỉ được ở bên nhau trong cuốn tiểu thuyết Briony viết.
Ai mới là kẻ tấn công Lola trong Atonement?
Kẻ tấn công là Paul Marshall, bạn của Leon, anh trai Briony. Lola về sau cưới hắn. Vì hai người còn sống và giàu có, Briony không thể in cuốn sách kể sự thật mà không bị kiện.
Briony có thật sự tới Balham xin lỗi không?
Không. Phần kết thừa nhận Briony không đủ can đảm tới gặp Cecilia và Robbie. Cảnh cuộc gặp ở căn phòng thuê tại Balham trong phần ba là thứ bà viết ra trong cuốn tiểu thuyết.
Vì sao tên sách là Atonement, tức chuộc tội?
Cả đời Briony cố chuộc lỗi đã khai sai khiến Robbie bị bỏ tù. Cuối sách bà nhận ra một người viết có toàn quyền với kết cục thì không có ai để tha thứ cho mình, nên nỗ lực chuộc lỗi chỉ có thể là chính việc cố gắng.
Phim Atonement có khác sách ở cái kết không?
Phim giữ cú lật nhưng đưa lời thú nhận vào một cuộc phỏng vấn truyền hình với Briony già, và kết bằng hình ảnh hai người bên căn nhà cạnh biển. Phim gần như bỏ qua buổi tối sinh nhật và vở kịch được diễn lại trong sách.
Phần kết của Atonement có đáng tin không?
Phần lớn người đọc coi phần kết là lời thú nhận thật của Briony, vì nó kể trực tiếp ở ngôi thứ nhất. Có giả thuyết rằng đó cũng là hư cấu, nhưng sách không có chi tiết nào ủng hộ rõ điều này.