Bài có tiết lộ nội dung toàn bộ tiểu thuyết The Great Gatsby (Gatsby vĩ đại), kể cả cái chết của Gatsby và trang cuối; nếu chưa đọc, nên để dành.
Cái kết của Gatsby vĩ đại nói rằng giấc mơ của Gatsby không bao giờ nằm ở Daisy thật, mà ở một quá khứ không thể lấy lại: anh chết một mình vì một tai nạn do Daisy gây ra, Daisy và Tom bỏ đi không một lời, và Nick khép câu chuyện bằng hình ảnh con người cứ chèo về phía trước trong khi dòng nước đẩy ngược về quá khứ. Ánh đèn xanh cuối cầu tàu nhà Daisy là hình ảnh của cái tương lai Gatsby tin là với tới được, và cái kết cho thấy nó vốn đã lùi lại sau lưng anh từ lâu.
Phần dưới kể lại mấy chương cuối cho gọn, lần theo ánh đèn xanh từ chương đầu tới trang cuối, rồi tách rõ đâu là điều sách cho thấy, đâu là cách đọc phổ biến, đâu là giả thuyết của người đọc về Nick Carraway.
Những gì xảy ra trong ba chương cuối
Cái kết của Gatsby đến rất nhanh, gần như dồn hết vào một buổi chiều nóng và hai ngày sau đó. Kể theo đúng thứ tự trong sách:
| Lúc nào | Chuyện gì xảy ra |
|---|---|
| Buổi chiều ở khách sạn Plaza | Gatsby đòi Daisy nói với Tom rằng cô chưa từng yêu chồng. Daisy không nói nổi trọn câu ấy. Tom lật chuyện làm ăn mờ ám của Gatsby, và Daisy rút dần về phía chồng. |
| Trên đường về | Daisy cầm lái chiếc xe vàng của Gatsby, đâm phải Myrtle Wilson, nhân tình của Tom, khi chị chạy ra đường. Myrtle chết tại chỗ. Xe không dừng. |
| Đêm hôm đó | Gatsby đứng canh ngoài nhà Daisy, sẵn sàng nhận tội thay. Nick nhìn qua cửa sổ thấy Tom và Daisy ngồi bên bàn bếp, thân mật như hai người đang thoả thuận với nhau. |
| Sáng hôm sau | George Wilson, chồng Myrtle, đi tìm chủ chiếc xe vàng. Tom đã chỉ cho anh ta tên Gatsby. Wilson bắn Gatsby khi anh đang nằm trên phao giữa bể bơi, rồi tự sát trong bãi cỏ gần đó. |
| Những ngày sau | Nick lo đám tang. Daisy và Tom đã rời đi, không để lại địa chỉ. Gần như không ai trong đám khách dự tiệc năm nào tới, trừ cha của Gatsby và một người khách quen từng gặp ở thư viện. |
| Đêm cuối của Nick ở phía Đông | Nick sang ngôi nhà trống của Gatsby, ra bãi biển, nhìn qua vịnh về phía ánh đèn xanh, rồi nghĩ về những thuỷ thủ đầu tiên nhìn thấy vùng đất này. |
Có một chi tiết người đọc lần đầu hay lướt qua: cả mùa hè Gatsby chưa từng xuống bể bơi của mình. Anh chọn đúng buổi sáng cuối hè, khi người làm vườn định xả nước, để bơi lần đầu, và dặn người hầu báo ngay nếu có ai gọi điện. Không có cuộc gọi nào. Nick đoán có lẽ chính Gatsby cũng không còn tin cuộc gọi ấy sẽ tới.
Ánh đèn xanh: từ chương một tới trang cuối
Lần đầu Nick thấy Gatsby là một tối ở chương một: người hàng xóm đứng một mình trên bãi cỏ, giơ tay về phía mặt nước tối, run run, và bên kia vịnh chỉ có một đốm sáng xanh nhỏ, có lẽ ở cuối một cầu tàu. Người đọc chưa biết đó là cầu tàu nhà Daisy. Hình ảnh một người vươn tay về một đốm sáng không với tới được là bức chân dung đầu tiên của Gatsby, có trước cả lời thoại đầu tiên của anh.
Tới chương năm, khi Gatsby đã gặp lại Daisy và đứng cạnh cô bên cửa sổ, anh nhắc rằng nhà cô lúc nào cũng có một ngọn đèn xanh sáng suốt đêm ở cuối cầu tàu. Nick viết ngay sau đó rằng ý nghĩa lớn lao của ngọn đèn vừa tan biến: nó lại chỉ là một ngọn đèn xanh trên cầu tàu. Đây là chi tiết quan trọng nhất để hiểu cái kết. Khi Gatsby chạm được vào Daisy thật, thứ anh say mê bắt đầu mất phép. Giấc mơ sống được nhờ khoảng cách.
Trang cuối đưa ngọn đèn trở lại, lần này qua mắt Nick chứ không phải Gatsby. Nick nghĩ tới việc Gatsby đã đi một chặng dài để tới bãi cỏ xanh này, và giấc mơ của anh hẳn đã gần đến mức tưởng không thể tuột khỏi tay. Rồi Nick nói điều Gatsby không biết: giấc mơ ấy đã nằm phía sau anh, ở đâu đó trong quá khứ. Ngọn đèn xanh, trong cách viết của Fitzgerald, gói cả hai thứ: một tương lai cứ lùi xa mỗi năm, và một quá khứ người ta muốn quay về.
Màu xanh cũng không đứng một mình. Ngay trước đoạn kết, Nick nhắc tới màu xanh tươi của vùng đất mới trong mắt những thuỷ thủ Hà Lan năm xưa. Từ một ngọn đèn ở cuối cầu tàu, hình ảnh được kéo rộng thành lời hứa của cả một vùng đất. Đó là lý do nhiều người đọc cái kết này như lời bàn về giấc mơ Mỹ, chứ không chỉ về một mối tình.
Đám tang vắng người và những chi tiết đã cài sẵn
Câu mở sách đã báo trước. Ngay chương một, Nick nói Gatsby rốt cuộc vẫn ổn, cái làm hỏng anh là thứ bụi bẩn bay theo giấc mơ của anh. Đọc lần đầu, câu này mơ hồ. Đọc xong cái kết, nó rõ: Gatsby không hỏng, những người quanh anh mới hỏng.
Những bữa tiệc đông mà không ai là bạn. Cả nửa đầu sách là tiệc tùng, khách đến không cần mời, tán chuyện về chủ nhà mà không biết mặt. Đám tang trả lời câu hỏi mà các bữa tiệc đặt ra: trong hàng trăm người ấy, có ai đến vì Gatsby không. Gần như không ai.
Cuộc gọi về đôi giày. Một người từng sống bám trong nhà Gatsby gọi cho Nick, không phải để hỏi về đám tang mà để xin gửi lại đôi giày quần vợt bỏ quên. Wolfsheim, người làm ăn với Gatsby, từ chối dính dáng. Fitzgerald không bình luận, chỉ để các cuộc gọi tự nói.
Người cha và cuốn sách cũ. Ông Gatz từ miền Trung Tây tới, mang theo một cuốn sách thời thơ ấu của con, mặt sau có ghi một thời khoá biểu tự rèn luyện và mấy điều tự hứa. Chi tiết này cho thấy Jay Gatsby là một nhân vật do chính cậu bé James Gatz tự dựng nên, từng bước, từ rất sớm.
Bữa khuya của Tom và Daisy. Cảnh hai vợ chồng ngồi bên bàn bếp đêm tai nạn là chỗ người đọc lần đầu hay bỏ qua. Trong khi Gatsby đứng canh ngoài trời, sẵn sàng hy sinh, thì bên trong mọi chuyện đã được dàn xếp. Cái kết đã diễn ra từ đêm đó, chỉ chưa ai báo cho Gatsby.
Câu văn cuối về con thuyền và dòng nước: các cách đọc
Câu cuối nói về chuyện con người cứ chèo lên, thuyền ngược dòng, và bị đẩy lùi không ngừng về quá khứ. Đây là ba cách đọc được chia sẻ rộng nhất, kèm căn cứ trong sách.
| Cách đọc | Căn cứ | Chỗ yếu |
|---|---|---|
| Bi quan: không ai thoát được quá khứ | Gatsby muốn lặp lại năm năm trước và chết vì nó; Nick cũng bỏ phía Đông về lại quê. | Câu cuối dùng chữ "chúng ta", không riêng Gatsby, và vẫn tả con người tiếp tục chèo. |
| Bi tráng: cái đáng quý là vẫn chèo | Nick gọi Gatsby là người có tài hy vọng hiếm thấy, và nói Gatsby đáng giá hơn cả đám người kia gộp lại. | Sách cũng cho thấy giấc mơ ấy dựng trên tiền bạc mờ ám và một người phụ nữ được lý tưởng hoá. |
| Lời bàn về giấc mơ Mỹ | Đoạn kết nối ngọn đèn xanh với vùng đất mới trong mắt thuỷ thủ năm xưa; Nick nói câu chuyện rốt cuộc là chuyện của người miền Tây. | Đọc quá rộng dễ làm mất phần riêng tư, đau đớn của một người đàn ông yêu sai thời. |
Ba cách đọc không loại trừ nhau, và câu văn cố ý được viết để giữ cả ba. Điều duy nhất sách nói chắc chắn là hướng đi: tương lai mà Gatsby với tới hoá ra là quá khứ.
Nick Carraway có đáng tin không: cách đọc và giả thuyết
Toàn bộ những gì người đọc biết về Gatsby đi qua Nick. Ngay trang đầu, Nick tự giới thiệu là người hay dè dặt phán xét, và cuối chương ba còn tự nhận mình là một trong số ít người trung thực anh biết. Nhiều người đọc thấy chính lời tự nhận ấy là dấu hiệu nên cẩn thận: Nick dự những cuộc rượu, giấu chuyện Tom ngoại tình với Myrtle, và giúp Gatsby gặp lại Daisy sau lưng chồng cô. Đó là cách đọc phổ biến ở lớp văn học Mỹ: Nick là người kể có thiên vị, và cái kết thấm màu thương cảm của anh dành cho Gatsby.
Một bước xa hơn là giả thuyết cho rằng Nick yêu Gatsby. Người theo hướng này chỉ ra cách Nick tả nụ cười của Gatsby rất kỹ, đoạn mơ hồ ở cuối chương hai với một người đàn ông khác trong thang máy, và việc Nick dường như đổi mọi tình cảm của mình thành lòng trung thành với Gatsby ở cuối truyện. Chỗ mạnh: những chi tiết ấy có thật và đoạn chương hai cố ý bị cắt lửng. Chỗ yếu: sách không nói thẳng điều gì, và đọc như vậy dễ biến mọi sự ngưỡng mộ thành tình yêu.
Dù theo cách nào, câu hỏi về Nick làm cái kết thêm một lớp. Nếu Nick đáng tin hoàn toàn, câu cuối là kết luận. Nếu Nick thiên vị, câu cuối là lời điếu của một người cần Gatsby là thật, để chính mình có lý do bỏ đi. Sách không chọn hộ bạn.
Bản phim khác sách ở đâu
Gatsby được dựng thành phim nhiều lần, và phần lớn giữ đúng các sự kiện của cái kết: tai nạn, phát súng ở bể bơi, đám tang vắng. Chỗ khác thường nằm ở khung kể. Bản phim của đạo diễn Baz Luhrmann thêm một khung không có trong sách: Nick kể lại câu chuyện khi đang điều trị ở một viện điều dưỡng, và viết nó ra thành sách theo lời khuyên của bác sĩ. Khung này làm rõ điều sách chỉ ngầm cho thấy, rằng mùa hè ấy đã làm Nick suy sụp.
Điều nên nhớ khi bàn cái kết: khung viện điều dưỡng, cách dựng nhịp cảnh bể bơi hay cảnh chờ điện thoại trong từng bản phim là lựa chọn của người làm phim, không phải của Fitzgerald. Muốn hiểu câu văn cuối và ngọn đèn xanh, hãy quay về sách. Câu cuối ấy sống bằng nhịp câu, khó chuyển trọn sang hình ảnh, nên người làm phim thường phải để nó vang lên thành lời dẫn của Nick.
Nếu bạn xem phim trước rồi mới đọc sách, chỗ dễ bất ngờ nhất là sách ngắn và lạnh hơn nhiều. Đám tang trong sách chỉ vài trang, không có nhạc, không có cảnh trời đổ, chỉ có những cuộc gọi bị từ chối.
Đọc lại lần hai để ý gì, và đọc tiếp gì
Gatsby là cuốn sách ngắn, đọc lại trong một buổi tối được. Lần hai, nên để ý mấy chỗ sau:
- Mọi lần ánh đèn xanh, ánh đèn nói chung và màu xanh xuất hiện, và ai là người đang nhìn.
- Đôi mắt khổng lồ trên tấm biển quảng cáo cũ ở vùng đất tro, và lúc George Wilson nhìn vào nó trước khi đi tìm Gatsby.
- Những lần Gatsby nói về chuyện lặp lại quá khứ, và Nick phản ứng thế nào.
- Thời tiết: buổi chiều ở Plaza là ngày nóng nhất mùa hè; đám tang thì có mưa.
- Những gì Nick tự nhận về bản thân, đặt cạnh những gì anh thật sự làm.
Nếu thích kiểu cái kết một người chết vì giấc mơ dựng quanh người khác, có thể đọc tiếp Đồi gió hú của Emily Brontë, nơi một người đàn ông cũng sống cả đời quanh một người phụ nữ đã thuộc về quá khứ, hoặc Tender Is the Night của chính Fitzgerald. Với cảm giác một thời hoàng kim đã khép lại sau lưng người kể, The Remains of the Day của Kazuo Ishiguro là lựa chọn gần.
Câu hỏi thường gặp
Ai thật sự giết Myrtle Wilson trong Gatsby vĩ đại?
Daisy là người cầm lái chiếc xe vàng của Gatsby khi đâm phải Myrtle. Gatsby ngồi cạnh và định nhận tội thay. Tom không biết điều này, hoặc không quan tâm, và chỉ cho George Wilson rằng chủ chiếc xe là Gatsby.
Ánh đèn xanh trong Gatsby vĩ đại tượng trưng cho điều gì?
Ánh đèn xanh ở cuối cầu tàu nhà Daisy là thứ Gatsby vươn tay tới, tượng trưng cho Daisy, cho tương lai anh muốn có và cho giấc mơ đổi đời. Cái kết cho thấy thứ anh với tới thật ra là một quá khứ đã mất.
Daisy có đến dự đám tang của Gatsby không?
Không. Daisy và Tom rời khỏi nhà trước đám tang, không để lại địa chỉ, cũng không gửi lời nào. Đám tang gần như vắng người, chỉ có Nick, cha của Gatsby, vài người làm và một vị khách từng dự tiệc.
Câu cuối của Gatsby vĩ đại nói gì?
Câu cuối tả con người như những con thuyền cứ chèo ngược dòng nhưng bị dòng nước đẩy lùi mãi về quá khứ. Nó gom số phận của Gatsby thành chuyện chung của mọi người: ai cũng cố vươn tới phía trước mà vẫn bị quá khứ níu.
Gatsby có biết Daisy sẽ không gọi điện không?
Sách không nói chắc. Gatsby dặn người hầu báo nếu có ai gọi, nhưng không cuộc gọi nào tới. Nick đoán rằng có lẽ Gatsby đã không còn tin cuộc gọi ấy sẽ đến, và đó chỉ là suy đoán của người kể.
Nick Carraway có phải người kể không đáng tin không?
Nhiều người đọc thấy Nick thiên vị: anh tự nhận là người trung thực nhưng lại giấu chuyện ngoại tình và giúp Gatsby gặp Daisy. Cách đọc này không làm sai các sự kiện, chỉ khiến lời điếu cuối truyện mang màu riêng của Nick.