Bài có tiết lộ nội dung toàn bộ phim Memories of Murder (Hồi ức kẻ sát nhân) của Bong Joon-ho, kể cả cảnh ở đường hầm và đoạn kết nhiều năm sau; nếu chưa xem, nên để dành.
Cảnh cuối Hồi ức kẻ sát nhân có nghĩa là vụ án không được phá, và kẻ giết người vẫn ở đâu đó ngoài kia với một gương mặt bình thường như mọi người: khi Park Doo-man nghe cô bé kể có một người đàn ông từng tới nhìn vào con mương, rồi quay sang nhìn thẳng vào ống kính, ông đang nhìn vào chính khán giả, nơi kẻ ấy có thể đang ngồi. Đó là cách đọc được chia sẻ rộng nhất, và có cả căn cứ trong phim lẫn trong câu chuyện có thật phía sau.
Phim dựa trên chuỗi án mạng có thật ở Hwaseong, Hàn Quốc, vào cuối những năm tám mươi, mà khi phim ra vẫn chưa tìm được thủ phạm. Hiểu điều đó, đoạn kết không còn là một cái kết mở theo kiểu kỹ thuật kể chuyện, mà là một cái kết bị bỏ dở bởi chính đời thật.
Từ đường hầm tới con mương: chuyện gì xảy ra ở đoạn cuối
Nghi phạm cuối cùng của phim là Park Hyun-gyu, một công nhân trẻ có đôi tay mềm, sống một mình, và đáng ngờ vì các vụ án thường xảy ra vào những đêm một bài hát buồn được ai đó gửi yêu cầu lên đài phát thanh. Cảnh sát gửi mẫu tinh dịch sang Mỹ để so sánh, vì khi đó trong nước chưa làm được. Trong lúc chờ, thêm một nữ sinh bị giết, và Seo Tae-yoon, viên thanh tra từ Seoul vốn bình tĩnh nhất đội, mất kiểm soát.
Seo lôi Hyun-gyu tới cửa một đường hầm xe lửa, đánh và chĩa súng vào gã. Kết quả so mẫu từ Mỹ tới đúng lúc ấy: không đủ để kết luận Hyun-gyu là thủ phạm. Seo vẫn muốn bắn; Park ngăn lại. Hyun-gyu loạng choạng đi vào bóng tối của đường hầm, và khán giả không bao giờ biết gã có phải kẻ giết người hay không.
Phim nhảy tới nhiều năm sau. Park đã rời ngành cảnh sát, làm nghề buôn bán, có vợ con. Trên đường đi, ông dừng xe ở cánh đồng năm xưa, cúi nhìn vào con mương nơi tìm thấy thi thể đầu tiên. Một cô bé đi ngang hỏi ông đang nhìn gì, và kể rằng mới đây cũng có một chú tới nhìn vào đúng chỗ ấy, nói là để nhớ lại việc mình từng làm ở đây. Park hỏi gương mặt người đó ra sao. Cô bé nói: bình thường thôi. Park quay lại, nhìn thẳng vào máy quay. Phim hết.
Cảnh đầu và cảnh cuối soi nhau
Bong Joon-ho mở và đóng phim ở cùng một chỗ. Đặt hai cảnh cạnh nhau sẽ thấy cả bộ phim đi được bao xa, và không đi được tới đâu.
| Cảnh mở đầu | Cảnh kết | |
|---|---|---|
| Nơi chốn | Con mương giữa cánh đồng lúa vàng | Đúng con mương ấy, cánh đồng vẫn vàng |
| Park Doo-man | Thanh tra trẻ, tự tin, cúi nhìn thi thể đầu tiên | Người đàn ông trung niên đã rời ngành, cúi nhìn một cái mương trống |
| Trẻ con | Một cậu bé bắt chước từng động tác của Park, như trêu ông | Một cô bé trả lời câu hỏi của Park và cho ông manh mối duy nhất còn lại |
| Điều Park tin | Rằng nhìn vào mắt là biết ai có tội | Biết rằng kẻ có tội trông bình thường như bất kỳ ai |
| Tâm thế | Vụ án mới bắt đầu, còn nhiều hy vọng | Vụ án không được phá, chỉ còn ký ức |
Hàng thứ tư là quan trọng nhất. Suốt phim, Park khoe rằng mình chỉ cần nhìn vào mắt là đoán được ai là tội phạm, cách làm việc dựa vào trực giác mà phim vừa chế giễu vừa thương. Ở cảnh cuối, khi cô bé nói gương mặt kia bình thường, mọi niềm tin ấy sụp. Nhưng Park vẫn làm đúng việc ông vẫn làm: nhìn. Lần này ông nhìn ra phía khán giả.
Ánh nhìn vào ống kính: các cách đọc
Park đang nhìn kẻ giết người thật. Đây là cách đọc phổ biến nhất. Khi phim ra, thủ phạm thật của chuỗi án Hwaseong vẫn chưa bị tìm ra; Bong từng nói rằng ông nghĩ kẻ ấy có thể sẽ đi xem phim, và muốn ánh mắt cuối cùng của Park chạm vào hắn. Cách đọc này biến cảnh cuối thành một lời nhắn gửi ra khỏi màn hình.
Park đang nhìn chính khán giả và cả xã hội. Cách đọc rộng hơn: kẻ giết người có gương mặt bình thường, nghĩa là hắn có thể là bất kỳ ai trong số chúng ta. Ánh nhìn buộc người xem không được đứng ngoài, không được coi đây chỉ là chuyện của mấy viên cảnh sát vụng về ở một vùng quê.
Park đang nhìn lại chính mình. Có người đọc ánh nhìn ấy như sự day dứt: người cảnh sát từng tra tấn nghi phạm, ép cung một thanh niên chậm trí, giờ đứng trước nơi mọi chuyện bắt đầu và hiểu rằng mình đã làm sai biết bao điều. Cách đọc này không loại trừ hai cách kia.
Không có câu trả lời dứt khoát. Gương mặt Park trong khoảnh khắc ấy không giận dữ, không sợ hãi, mà mệt mỏi và trống rỗng. Chính vì vậy cả ba cách đọc đều đứng được, và phim không cần chọn giùm khán giả. Điều đáng nói là cảnh này kéo dài hơn thường lệ: máy quay giữ trên gương mặt Park đủ lâu để người xem bắt đầu thấy khó chịu, như bị nhìn lại. Một cái kết mở thông thường để khán giả tự nghĩ; cái kết này còn bắt khán giả bị nhìn.
Sự thật ngoài đời đã khép lại câu chuyện
Nhiều năm sau khi phim ra, cảnh sát Hàn Quốc dùng kỹ thuật phân tích gien mới để xác định một người đàn ông tên Lee Choon-jae là thủ phạm của chuỗi án. Ông ta khi đó đã ở trong tù vì một vụ giết người khác, và đã thú nhận. Do thời hiệu đã hết, ông ta không bị xét xử cho chuỗi án Hwaseong.
Chi tiết này làm cái kết của phim thêm lạnh người khi xem lại. Kẻ giết người thật quả đúng là một người đàn ông bình thường, không phải nghi phạm nào trong phim. Mọi vòng tra hỏi, mọi trận đòn, mọi hy vọng đặt vào tờ giấy từ Mỹ đều hướng sai chỗ. Ánh nhìn của Park, từng là lời nhắn tới một kẻ vô danh, giờ có một cái tên để gửi tới.
Nên lưu ý một điều khi đọc thông tin này: phim không phải phim tài liệu. Các nhân vật thanh tra là hư cấu dựa trên chất liệu thật, và các nghi phạm trong phim không tương ứng một đối một với người thật. Sự thật ngoài đời khép lại vụ án, nhưng không khép lại câu hỏi mà phim đặt ra về cách một xã hội đi tìm kẻ có tội.
Những chi tiết nhỏ dễ bỏ qua lần đầu
Phim có nhiều đoạn hài, và chính cái hài làm người xem lần đầu lướt qua những chi tiết mà về sau mới thấy đau.
- Seo Tae-yoon đến từ Seoul với niềm tin rằng giấy tờ không nói dối. Cuối phim, chính một tờ giấy kết quả làm anh suy sụp, vì nó không nói điều anh cần nó nói.
- Baek Kwang-ho, người thanh niên chậm trí từng bị ép nhận tội, có thể đã chứng kiến một vụ án. Cậu chết vì bị tàu hoả đâm trong lúc hoảng loạn, và cùng cậu mất đi nhân chứng duy nhất.
- Thủ phạm nhắm vào phụ nữ mặc đồ đỏ trong những đêm mưa. Cảnh sát từng thử giăng bẫy trong một đêm mưa, và vẫn để vuột mất.
- Trong lúc cả đội mải đánh nghi phạm, một nữ cảnh sát là người tìm ra mối liên hệ giữa bài hát trên đài và những đêm xảy ra án. Chẳng mấy ai trong đội lắng nghe cô cho tới lúc đó.
- Bối cảnh những năm tám mươi hiện lên qua những buổi tập phòng không, những đợt tắt đèn và lực lượng cảnh sát bị điều đi trấn áp biểu tình trong lúc án mạng vẫn xảy ra.
Điểm chung của những chi tiết ấy là sự bất lực có tổ chức: không phải thiếu người tốt, mà thiếu phương tiện, thiếu cách làm, và thiếu sự chú ý. Cái kết không có thủ phạm là hệ quả tự nhiên của tất cả những thứ đó cộng lại.
Cái kết nói gì, và xem tiếp phim nào
Hồi ức kẻ sát nhân là phim hình sự mà không có lời giải, và nó không thấy có lỗi vì điều đó. Thay vì thoả mãn người xem bằng một cuộc bắt giữ, Bong để lại cảm giác mà chính những người sống qua thời ấy đã mang theo nhiều năm: biết có một kẻ giết người, biết hắn trông bình thường, và không biết hắn là ai.
Phim cũng cho thấy hai người cảnh sát đổi chỗ cho nhau. Park bắt đầu bằng bạo lực và trực giác, cuối phim lại là người ngăn Seo nổ súng. Seo bắt đầu bằng lý trí và hồ sơ, cuối phim là người muốn giết một nghi phạm chưa được chứng minh. Vụ án không làm ai giỏi lên; nó chỉ bào mòn họ.
Còn một điều nữa ở cảnh cuối: Park đã có cuộc sống ổn định, có gia đình, có công việc khác. Ông có thể lái xe đi tiếp. Nhưng ông dừng lại, cúi xuống cái mương, như người không dứt ra được. Vụ án chưa từng rời khỏi ông, dù ông đã rời khỏi vụ án. Cái kết vì vậy không chỉ nói về kẻ giết người vô danh, mà về những người bị vụ án theo suốt đời: cảnh sát, gia đình nạn nhân, cả một vùng quê. Họ đều mang một câu hỏi không có người trả lời.
Nếu muốn xem tiếp phim có cái kết treo ở một câu hỏi không lời giải, Zodiac của David Fincher cũng kể một chuỗi án có thật mà cảnh sát không khép lại được trong thời của nó. Trong cùng danh mục, Burning của Lee Chang-dong để khán giả ở lại với một nghi ngờ mà phim không xác nhận.
Câu hỏi thường gặp
Ai là kẻ giết người trong Hồi ức kẻ sát nhân?
Phim không trả lời. Không nghi phạm nào bị chứng minh là thủ phạm. Ngoài đời, nhiều năm sau khi phim ra, cảnh sát Hàn Quốc xác định thủ phạm chuỗi án Hwaseong là Lee Choon-jae nhờ phân tích gien, và ông ta đã thú nhận.
Park Hyun-gyu có phải là thủ phạm không?
Phim để ngỏ. Kết quả so mẫu từ Mỹ không đủ để kết luận gã là thủ phạm, và gã đi vào đường hầm mà không bị bắt. Người thật bị xác định là thủ phạm về sau không trùng với nhân vật này.
Vì sao Park Doo-man nhìn thẳng vào ống kính ở cảnh cuối?
Cách đọc phổ biến là ông đang nhìn kẻ giết người, người có thể đang ngồi giữa khán giả. Đạo diễn từng nói ông nghĩ thủ phạm thật có thể đi xem phim. Ánh nhìn cũng được đọc là lời chất vấn gửi tới người xem.
Cô bé ở cảnh cuối nói gì với Park?
Cô bé kể mới đây có một người đàn ông cũng tới nhìn vào con mương và nói là để nhớ lại việc mình từng làm ở đó. Khi Park hỏi người ấy trông thế nào, cô bé chỉ nói gương mặt rất bình thường.
Hồi ức kẻ sát nhân có dựa trên chuyện có thật không?
Có. Phim dựa trên chuỗi án mạng có thật ở Hwaseong, Hàn Quốc, cuối những năm tám mươi. Các nhân vật là hư cấu dựa trên chất liệu thật, không phải phim tài liệu.
Cảnh đầu và cảnh cuối phim liên quan thế nào?
Cả hai diễn ra ở cùng con mương giữa cánh đồng lúa. Ở cảnh đầu Park là thanh tra trẻ đầy tự tin; ở cảnh cuối ông đã rời ngành và vụ án vẫn chưa được phá, cho thấy câu chuyện quay về đúng điểm xuất phát.