Bài có tiết lộ nội dung toàn bộ phim Ikiru (Sống) của Akira Kurosawa, kể cả cái chết của Watanabe, đám tang và cảnh cuối; nếu chưa xem, nên để dành.
Cái kết Ikiru nói rằng một đời người có ích không cần ai ghi nhận, và cũng hiếm khi lan sang người khác như ta mong: Watanabe dành những tháng cuối đời để xây một công viên nhỏ cho trẻ con, chết thanh thản trên chiếc xích đu ở đó, nhưng ở đám tang, đồng nghiệp hứa sẽ sống như ông rồi hôm sau quay về nếp cũ; chỉ còn một người, Kimura, đứng trên cầu nhìn công viên và mang câu hỏi ấy đi tiếp. Cái kết vừa ấm vừa đắng, và Kurosawa cố ý giữ cả hai vị.
Bài dưới giải thích vì sao phim để nhân vật chính chết ở giữa, đám tang kéo dài gần nửa phim nói lên điều gì, ý nghĩa của chiếc xích đu trong tuyết và cái nhìn cuối của Kimura.
Cấu trúc lạ: nhân vật chính chết ở giữa phim
Nửa đầu Ikiru kể chuyện Kanji Watanabe, một trưởng phòng ở toà thị chính đã làm việc gần ba mươi năm, chưa từng nghỉ ngày nào, và cũng chưa từng làm điều gì thật sự. Người kể chuyện của phim nói thẳng rằng ông đã chết từ lâu dù còn thở. Ông biết mình bị ung thư dạ dày và chỉ còn sống được ít lâu. Ông hoảng loạn, rút tiền, đi chơi đêm với một nhà văn quen ở quán, đi theo một cô gái trẻ từng làm việc ở phòng mình là Toyo, vì cô sống động một cách mà ông không hiểu nổi.
Toyo, khi đó làm ở xưởng đồ chơi, nói với ông rằng cô làm những con thỏ đồ chơi và thấy như mình đang chơi với mọi đứa trẻ ở Nhật. Câu nói đơn giản ấy mở ra cho Watanabe một ý: ông cũng có thể làm ra một thứ gì đó. Ông rời quán, xuống cầu thang, đúng lúc phía sau một nhóm thanh niên hát mừng sinh nhật cho một người bạn. Khoảnh khắc ấy thường được đọc như sự tái sinh của ông.
Rồi người kể chuyện báo rằng năm tháng sau, Watanabe qua đời. Phần còn lại của phim là đám tang. Kurosawa bỏ qua toàn bộ quá trình ông xây công viên, chỉ để nó hiện ra qua lời kể và hồi ức của những người dự đám tang. Cách kể này buộc khán giả nhìn việc làm của Watanabe từ bên ngoài, như những người sống quanh ông nhìn, và chính vì vậy đoạn kết mới có sức nặng.
Đám tang: từng lớp người kể lại Watanabe
Đám tang diễn ra như một cuộc điều tra nhỏ. Mỗi người dự đem tới một mảnh, và cách họ ghép những mảnh ấy là điều phim muốn khán giả để ý.
- Phó thị trưởng và các quan chức cấp trên nhận công xây công viên về mình, nói rằng Watanabe chỉ làm đúng phận sự. Khi phóng viên tới hỏi, họ lảng tránh.
- Nhóm các bà mẹ ở khu nghèo, những người đã nhiều lần nộp đơn xin san lấp một bãi nước đọng làm công viên, đến thắp nhang và khóc. Sự có mặt của họ làm các quan chức lúng túng và lặng lẽ ra về.
- Khi cấp trên đã đi, các nhân viên cấp dưới ở lại, uống rượu, tranh cãi. Từng người nhớ lại những lần Watanabe đi từ phòng này sang phòng khác, nhẫn nại chờ đợi, cúi đầu xin chữ ký, không chịu để hồ sơ bị đẩy qua đẩy lại.
- Họ đi tới kết luận rằng ông biết mình sắp chết. Rượu ngấm, họ hứa với nhau sẽ làm việc như ông từ hôm sau.
- Một người cảnh sát tới viếng và kể rằng đêm ấy anh thấy ông ngồi trên xích đu trong công viên giữa trời tuyết, hát một mình, trông hạnh phúc đến mức anh không nỡ làm phiền.
- Người con trai của Watanabe, người chưa bao giờ được cha nói về bệnh tật, ngồi đó, lần đầu nghe về những tháng cuối đời của cha qua lời người khác.
Đọc theo thứ tự sẽ thấy phim dựng đám tang như một bậc thang đi xuống từ quyền lực tới sự thật. Những người có chức vụ nói dối và rời đi trước; những người bình thường ở lại và lần ra điều đã xảy ra. Nhưng ngay cả khi lần ra, họ vẫn nhìn Watanabe qua lăng kính của chính mình: một người phi thường vì biết mình sắp chết, chứ không phải một người bình thường đã quyết định sống khác.
Chiếc xích đu trong tuyết nghĩa là gì
Đó là nơi ông chết, và nơi ông thanh thản nhất. Watanabe chết trong chính công viên ông xây, một đêm tuyết rơi, ngồi trên chiếc xích đu dành cho trẻ con. Phim không cho thấy cái chết, chỉ cho thấy ông ngồi đó, đung đưa, hát. Cái chết đến như một sự kết thúc yên ổn, không phải bi kịch.
Bài hát là bài hát cũ về đời người ngắn ngủi. Ông từng hát bài này ở quán rượu trong đêm đi chơi với nhà văn, giọng run rẩy, khiến cả quán lặng đi vì nỗi buồn. Trên xích đu, ông hát lại cùng bài ấy, nhưng gương mặt khác hẳn. Lời hát nói đời người ngắn lắm, hãy yêu đi. Cùng một bài, lần đầu là tiếc nuối, lần sau là chấp nhận.
Xích đu là đồ của trẻ con. Một ông già sắp chết ngồi trên đồ chơi của trẻ con, giữa nơi mà ông làm ra cho trẻ con. Hình ảnh nói rằng thứ ông để lại không thuộc về ông, mà thuộc về những người sẽ đến sau. Ông không cần ai biết công viên là của mình; đủ là nó có ở đó.
Người cảnh sát chọn không làm phiền. Chi tiết nhỏ nhưng quan trọng: một người lạ thấy ông hạnh phúc và để yên. Có thể coi đó là sự ghi nhận duy nhất, trọn vẹn và không vụ lợi, mà Watanabe nhận được, và nó tới từ một người không hề quen ông.
Cảnh cuối: Kimura trên cầu
Sáng hôm sau đám tang, phòng ban ở toà thị chính trở lại như cũ. Một nhóm người dân tới nộp đơn, và người trưởng phòng mới lại đẩy họ sang phòng khác, đúng cách mà mọi người từng làm trước khi Watanabe thay đổi. Kimura, nhân viên trẻ từng xúc động nhất ở đám tang, đứng bật dậy như muốn phản đối. Mọi người nhìn anh. Anh chậm rãi ngồi xuống, giấu mặt sau chồng hồ sơ.
Cảnh cuối, Kimura đi trên cây cầu gần công viên lúc chiều tà. Anh dừng lại, nhìn xuống những đứa trẻ đang chơi ở nơi Watanabe đã xây. Rồi anh quay đi, khuất dần vào khung cảnh thành phố. Phim kết thúc.
Cách đọc phổ biến nhất coi đây là cái kết vừa bi quan vừa le lói. Bi quan vì lời hứa ở đám tang tan biến chỉ sau một đêm; bộ máy không đổi, và một đời người dù có ích cũng không làm thay đổi được nếp nghĩ của những người xung quanh. Le lói vì Kimura vẫn nhớ, vẫn tới nhìn công viên, vẫn còn mang câu hỏi. Có người cho rằng Kimura là người mà Kurosawa đặt cược: không phải một cuộc cách mạng, chỉ một người được gieo hạt giống. Có người đọc lạnh hơn: Kimura cũng sẽ ngồi xuống mãi mãi như hôm ấy. Phim không chọn giùm.
Hai cách đọc chính về cái kết
Ikiru thường được bàn như một phim về ý nghĩa cuộc đời, nhưng cái kết đặt ra một câu hỏi hẹp hơn và khó hơn: việc tốt của một người có lan ra được không.
| Cách đọc | Căn cứ | Câu hỏi còn lại |
|---|---|---|
| Kurosawa bi quan về bộ máy, lạc quan về con người | Bộ máy trở lại nguyên trạng ngay hôm sau; nhưng công viên vẫn có thật, trẻ con vẫn chơi | Nếu không ai noi theo, việc của Watanabe có đủ không |
| Ý nghĩa nằm trong việc làm, không trong sự ghi nhận | Watanabe không đòi công, không nói với ai về bệnh, chết thanh thản | Vì sao phim lại dành gần nửa thời lượng cho những người ghi nhận sai |
| Kimura là hạt giống, cái kết mở về tương lai | Anh là người duy nhất phản ứng ở văn phòng và tới nhìn công viên | Anh đã ngồi xuống, và phim kết trước khi ta biết anh làm gì |
Điều chắc chắn là Kurosawa không cho khán giả niềm an ủi dễ dãi. Một phim kể chuyện người tốt thường kết bằng việc người tốt được tôn vinh; Ikiru kết bằng việc người tốt bị chiếm công, bị hiểu sai, và bị quên nhanh, nhưng công trình của ông vẫn đứng đó. Chính khoảng cách ấy làm cái kết sống lâu.
Bản làm lại, nguồn cảm hứng và xem tiếp gì
Ikiru thường được nhắc là có cảm hứng từ truyện vừa Cái chết của Ivan Ilyich của Lev Tolstoy, nơi một viên chức trước khi chết nhận ra mình đã sống một đời giả. Khác ở chỗ Tolstoy dừng ở sự nhận ra, còn Kurosawa cho nhân vật thời gian để làm một việc, rồi dành nửa phim để hỏi việc ấy có ý nghĩa với ai.
Phim có bản làm lại tiếng Anh mang tên Living, chuyển bối cảnh sang nước Anh những năm năm mươi, với kịch bản của nhà văn Kazuo Ishiguro. Bản ấy giữ cấu trúc chính, kể cả chiếc xích đu và người nhân viên trẻ ở cuối, nhưng giọng điệu kín đáo theo kiểu Anh. Xem cả hai bản, bạn sẽ thấy cái kết của Kurosawa gay gắt hơn với bộ máy.
Khi xem lại, để ý những chồng hồ sơ trên bàn của Watanabe ở cảnh đầu và trên bàn của Kimura ở cảnh cuối, gần như giống nhau. Để ý cả lá đơn xin san lấp bãi nước đọng, thứ đi vòng qua bao phòng ban ở đầu phim. Nếu muốn xem tiếp một phim châu Á khác có cái kết lặng lẽ về những người bình thường, Shoplifters của Kore-eda là lựa chọn gần gũi, dù câu hỏi của nó là về gia đình chứ không phải về một đời người có ích.
Câu hỏi thường gặp
Watanabe trong Ikiru chết như thế nào?
Ông chết vì ung thư dạ dày, vào một đêm tuyết rơi, khi đang ngồi trên chiếc xích đu trong công viên mà ông đã vận động xây dựng. Phim không cho thấy khoảnh khắc ông mất, chỉ cho thấy ông ngồi đó hát, qua lời kể của một người cảnh sát.
Vì sao Ikiru để nhân vật chính chết ở giữa phim?
Để khán giả nhìn việc làm của Watanabe từ bên ngoài, qua lời kể của những người dự đám tang. Cách kể này cho thấy người xung quanh hiểu sai và chiếm công ông thế nào, và đặt câu hỏi việc tốt của một người có lan ra được không.
Cảnh cuối Ikiru có ý nghĩa gì?
Kimura, nhân viên trẻ, đứng trên cầu nhìn trẻ con chơi ở công viên rồi quay đi. Sau khi đồng nghiệp quay về nếp cũ, anh là người duy nhất còn nhớ. Cái kết vừa bi quan về bộ máy vừa để ngỏ hy vọng ở một con người.
Đồng nghiệp của Watanabe có thay đổi sau đám tang không?
Không. Ở đám tang họ hứa sẽ làm việc như ông, nhưng sáng hôm sau văn phòng trở lại như cũ, hồ sơ của người dân vẫn bị đẩy sang phòng khác. Kimura đứng dậy định phản đối rồi lại ngồi xuống.
Bài hát Watanabe hát trên xích đu nói gì?
Đó là một bài hát cũ về đời người ngắn ngủi và lời khuyên hãy yêu khi còn trẻ. Ông từng hát nó ở quán rượu với giọng đầy tiếc nuối; trên xích đu, cùng bài hát ấy lại mang vẻ thanh thản và chấp nhận.
Ikiru có bản làm lại không?
Có. Bản làm lại tiếng Anh mang tên Living, chuyển bối cảnh sang nước Anh, kịch bản của nhà văn Kazuo Ishiguro. Bản ấy giữ cấu trúc chính, kể cả chiếc xích đu và người nhân viên trẻ ở cảnh cuối.