Bài có tiết lộ nội dung toàn bộ truyện tranh Batman: The Killing Joke, gồm những gì Joker làm với gia đình Gordon và cảnh cuối; có nhắc chuyện bạo lực trong truyện, kể ngắn.
Cái kết The Killing Joke để ngỏ có chủ ý: sau khi Joker thất bại trong việc làm Gordon phát điên, Batman đề nghị giúp hắn thay đổi, Joker từ chối và kể một câu chuyện cười về hai người trốn trại; cả hai cùng cười, tay Batman đặt lên Joker, rồi tiếng cười tắt, khung cuối chỉ còn ánh đèn và vũng nước mưa. Cách đọc được chấp nhận rộng nhất là hai kẻ đối đầu lần đầu cùng nhìn thấy cái vô lý của mối quan hệ giữa họ; còn giả thuyết Batman giết Joker là một cách đọc có người nổi tiếng ủng hộ nhưng truyện không xác nhận.
Bài kể lại diễn biến chính, gỡ câu chuyện cười cuối, đặt các cách đọc cạnh nhau với căn cứ của từng cách, và nói rõ những tranh cãi quanh cuốn truyện mà người đọc nên biết.
Chuyện gì xảy ra trước cảnh cuối
Joker trốn khỏi trại giam, tới nhà ủy viên Gordon, bắn Barbara, con gái ông, rồi bắt cóc Gordon. Hắn đưa Gordon tới một khu vui chơi bỏ hoang, bắt ông đi qua đường hầm ma với những hình ảnh về con gái mình bị hại. Mục đích của Joker là chứng minh một ý: chỉ cần một ngày tồi tệ, bất kỳ ai, kể cả người tử tế nhất, cũng có thể phát điên như hắn.
Xen giữa là những đoạn hồi tưởng được cho là nguồn gốc của Joker: một kỹ sư bỏ nghề để làm diễn viên hài, thất bại, vợ đang mang thai, nhận việc dẫn đường cho bọn cướp, rồi trong cùng một ngày mất vợ và rơi vào hoá chất. Nhưng chính Joker nói rằng quá khứ của hắn lúc nhớ thế này lúc nhớ thế khác, hắn muốn có nhiều lựa chọn. Vì vậy người đọc không thể chắc phần hồi tưởng là thật.
Batman tìm tới, giải cứu Gordon. Gordon, sau tất cả, vẫn tỉnh táo. Ông bảo Batman bắt Joker về đúng theo luật, để cho hắn thấy cách của họ vẫn đứng vững. Ý định của Joker thất bại: một ngày tồi tệ không bẻ gãy được Gordon. Batman đuổi theo Joker, và hai người đối mặt dưới mưa.
Lời đề nghị của Batman
Batman không muốn đánh tiếp. Trước khi đánh Joker, Batman nói rằng ông không muốn một trong hai người giết người kia. Ông đề nghị giúp Joker phục hồi, cùng nhau tìm một lối thoát khỏi vòng lặp này.
Joker từ chối, nhưng không vì ác. Joker nói rằng đã quá muộn, đã quá muộn từ lâu rồi. Lời từ chối ấy nghe như mệt mỏi chứ không phải chế nhạo. Đó là một trong số ít khoảnh khắc Joker có vẻ thành thật.
Câu chuyện cười. Thay vì trả lời thêm, Joker kể một câu chuyện cười. Hai người trong trại tâm thần muốn trốn, nhảy qua khe giữa hai mái nhà. Người thứ nhất nhảy qua, người thứ hai sợ không dám. Người thứ nhất bảo sẽ bật đèn pin rọi một vệt sáng ngang khe để bạn đi trên đó. Người thứ hai từ chối, bảo mình đâu có điên, lỡ bạn tắt đèn giữa chừng thì sao.
Batman bật cười. Batman, người gần như không bao giờ cười, bật cười cùng Joker. Đó là khoảnh khắc lạ lùng nhất cuốn truyện, và là chỗ tranh cãi bắt đầu.
Gordon, Batman và luận điểm một ngày tồi tệ
Toàn bộ cuốn truyện là một thí nghiệm mà Joker tự đặt ra. Hắn tin rằng ranh giới giữa người tỉnh táo và kẻ điên chỉ mỏng bằng một ngày tồi tệ, và chính hắn là bằng chứng, nếu phần hồi tưởng là thật. Gordon là đối tượng thí nghiệm: một người cha, một cảnh sát mẫu mực, bị dồn qua đau khổ tột cùng trong một ngày.
Thí nghiệm thất bại. Gordon vẫn là Gordon, vẫn đòi làm theo luật. Đó là câu trả lời thứ nhất cho Joker: không phải ai cũng gãy. Nhưng còn một câu trả lời thứ hai, phức tạp hơn, nằm ở Batman. Batman có một ngày tồi tệ từ khi còn nhỏ, ngày cha mẹ bị giết trước mặt, và phản ứng của ông là khoác áo choàng đi đánh tội phạm mỗi đêm. Joker nói thẳng với Batman rằng ông cũng điên như hắn, chỉ là không chịu nhận.
Cái kết đặt hai câu trả lời ấy cạnh nhau. Gordon chứng minh Joker sai. Batman, bằng tiếng cười, có vẻ thừa nhận Joker đúng một phần. Đó là lý do cảnh cuối nặng như vậy: người hùng cũng không ra khỏi được luận điểm của kẻ thù, dù ông vẫn cố đưa ra một vệt sáng để cả hai bước qua.
Câu chuyện cười nghĩa là gì
Cách đọc phổ biến nhất coi câu chuyện là ẩn dụ cho chính hai nhân vật. Hai kẻ trong trại tâm thần là Batman và Joker, đều điên theo cách riêng, đều kẹt trong cùng một nơi. Một người đề nghị giúp người kia vượt qua, nhưng lời đề nghị ấy dựa trên một vệt sáng không thể đi trên đó được. Người kia từ chối, không phải vì không muốn, mà vì không tin, và lý do không tin cũng điên chẳng kém. Lời đề nghị của Batman là vệt đèn pin. Joker không bước lên.
Theo cách đọc này, Batman cười vì ông nhận ra câu chuyện nói đúng về họ. Ông không thể cứu Joker, Joker không thể để được cứu. Hai người dành cả đời đấu nhau, và mối quan hệ ấy vô lý tới mức buồn cười. Đó là lần đầu, và có lẽ duy nhất, họ cùng nhìn thấy một sự thật.
Có người đọc thêm một lớp: Batman cười vì mệt, vì ông vừa thấy Gordon không gãy còn mình thì suýt gãy. Joker muốn chứng minh ai cũng điên được sau một ngày tồi tệ; Batman, người có một ngày tồi tệ từ nhỏ, là bằng chứng sống cho luận điểm ấy. Tiếng cười của ông là sự thừa nhận rằng ông và Joker giống nhau hơn ông muốn.
Cảnh cuối: các cách đọc và căn cứ
Khung cuối chỉ có hai người dưới mưa, tay Batman trên Joker, tiếng cười rồi im lặng, ánh đèn xe cảnh sát và vũng nước. Dưới đây là các cách đọc chính.
| Cách đọc | Căn cứ trên trang truyện | Chỗ yếu |
|---|---|---|
| Hai người chỉ cùng cười, Batman bắt Joker về | Gordon vừa dặn bắt Joker theo luật; Batman luôn giữ nguyên tắc không giết | Không giải thích được vì sao tiếng cười tắt đột ngột |
| Batman giết Joker | Theo người ủng hộ, tay Batman đưa về phía cổ Joker, tiếng cười của Joker tắt trước, khung cuối im lặng hẳn | Đi ngược nguyên tắc cốt lõi của Batman; nhiều truyện sau đó Joker vẫn sống |
| Cố ý để ngỏ | Truyện mở và kết bằng cùng hình ảnh vũng nước dưới mưa, như vòng lặp không có lối ra | Không có chỗ yếu rõ ràng, nhưng không thoả mãn người muốn đáp án |
Giả thuyết Batman giết Joker nổi tiếng chủ yếu vì nhà văn Grant Morrison, người viết Batman nhiều năm, từng nói trong một cuộc trò chuyện rằng ông đọc cảnh cuối như vậy. Đó là cách đọc của một người viết khác, không phải lời của tác giả Alan Moore, và truyện không xác nhận. Nên coi đây là một giả thuyết có căn cứ, không phải đáp án.
Những tranh cãi quanh cuốn truyện
The Killing Joke là truyện ngắn nhưng gây tranh cãi lâu. Lời phê bình lớn nhất nằm ở Barbara Gordon. Cô bị bắn, bị làm nhục, và trong truyện chỉ tồn tại như công cụ để làm đau Gordon và Batman. Nhiều người viết và người đọc đã chỉ ra đây là ví dụ rõ của việc dùng nhân vật nữ bị hại để thúc đẩy câu chuyện của nhân vật nam. Các truyện sau đó đã cho Barbara một con đường riêng: ngồi xe lăn, cô trở thành Oracle, người nắm thông tin cho cả các người hùng, và trở thành một nhân vật mạnh theo cách của mình.
Chính Alan Moore về sau nhiều lần tỏ ra không hài lòng với cuốn này, cho rằng nó không nói được điều gì đáng kể ngoài chuyện Batman và Joker giống nhau. Đó là lời của tác giả về chất lượng, không phải về ý nghĩa cái kết, nên không giải quyết được tranh cãi Batman có giết Joker không.
Còn có những khác biệt giữa các ấn bản. Họa sĩ Brian Bolland về sau tô màu lại cuốn truyện theo ý mình, làm phần hồi tưởng gần như đen trắng với điểm nhấn màu đỏ, khác bản màu đầu tiên. Bản phim hoạt hình chuyển thể thêm một đoạn mở dài về Barbara trong vai Batgirl, tạo ra một tranh cãi khác, nhưng cảnh cuối vẫn giữ độ mập mờ như truyện. Khi bàn cái kết, nên nói rõ đang bàn bản truyện hay bản phim, vì đoạn mở thêm làm thay đổi cách người xem nhìn Barbara và Batman.
Đọc lại lần hai và đọc gì tiếp
Truyện ngắn nên đọc lại nhanh. Những chỗ sau đáng chú ý khi đã biết cái kết:
- Trang đầu: Batman tới trại giam để nói chuyện với Joker, nói rằng một ngày nào đó một trong hai người sẽ giết người kia, rồi phát hiện người ngồi trong buồng chỉ là kẻ đóng thế. Cái kết là lời đáp cho câu nói ấy.
- Khung đầu và khung cuối: cùng vũng nước dưới mưa. So hai khung để thấy cấu trúc vòng tròn.
- Những đoạn hồi tưởng của Joker: chú ý cách chúng chuyển cảnh qua những hình ảnh giống nhau, như ký ức trượt vào hiện tại.
- Gordon trong đường hầm ma: ông vẫn giữ được mình, và đó là luận điểm phản bác Joker mà Batman không có.
Ai muốn đọc tiếp kiểu cái kết để ngỏ mà người đọc phải tự chọn có thể đọc Watchmen, cũng của Alan Moore, nơi trang cuối cũng dừng đúng trước khi một lựa chọn được đưa ra. Ai thích kiểu đối đầu giữa hai kẻ hiểu nhau hơn ai hết có thể đọc lại Death Note với Light và L.
Câu hỏi thường gặp
Batman có giết Joker ở cuối The Killing Joke không?
Truyện không nói rõ. Khung cuối chỉ có hai người cùng cười, tay Batman đặt lên Joker, rồi tiếng cười tắt. Grant Morrison từng đọc cảnh này là Batman giết Joker, nhưng đó là giả thuyết, và cách đọc phổ biến hơn coi cảnh cuối là để ngỏ có chủ ý.
Câu chuyện cười cuối trong The Killing Joke là gì?
Joker kể chuyện hai người trong trại tâm thần muốn trốn qua mái nhà. Một người đề nghị rọi đèn pin để bạn đi trên vệt sáng, người kia từ chối vì sợ đèn bị tắt giữa chừng. Câu chuyện thường được đọc như ẩn dụ cho lời đề nghị giúp đỡ của Batman và sự từ chối của Joker.
Vì sao Batman cười ở cuối truyện?
Cách đọc phổ biến là Batman nhận ra câu chuyện nói đúng về ông và Joker: hai người đều kẹt trong một vòng lặp vô lý, ông không thể cứu Joker và Joker không thể để được cứu. Đó là khoảnh khắc hiếm hoi hai người cùng thấy một sự thật.
Nguồn gốc Joker trong The Killing Joke có phải thật không?
Không chắc. Truyện kể Joker từng là diễn viên hài thất bại, mất vợ và rơi vào hoá chất, nhưng chính Joker nói quá khứ của hắn lúc nhớ thế này lúc nhớ thế khác. Vì vậy phần hồi tưởng có thể chỉ là một phiên bản trong nhiều phiên bản.
Barbara Gordon ra sao sau The Killing Joke?
Trong truyện, Barbara bị Joker bắn và bị thương nặng. Các truyện về sau của những người viết khác cho cô ngồi xe lăn và trở thành Oracle, người nắm thông tin hỗ trợ các người hùng, một nhân vật mạnh theo cách riêng.
Phim hoạt hình The Killing Joke có kết khác truyện không?
Cảnh cuối của phim hoạt hình giữ độ mập mờ như truyện. Khác biệt lớn là phim thêm một đoạn mở dài về Barbara trong vai Batgirl, đoạn này gây tranh cãi riêng nhưng không đổi cái kết.